Adhyaya 22
Pṛthu Mahārāja Meets the Four Kumāras: Bhakti as the Boat Across Saṁsāra
പൃഥുവിനെ പൗരന്മാർ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ, നാലു കുമാരന്മാർ അവരുടെ ദിവ്യപ്രഭയും സിദ്ധികളും കൊണ്ടു തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നവരായി അവതരിക്കുന്നു. പൃഥു ഉടൻ എഴുന്നേറ്റ് ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം അവരെ സ്വീകരിച്ച് പൂജിക്കുന്നു; ഉന്നത ഭക്തരെ സ്വാഗതം ചെയ്യാനുള്ള മാതൃകയായി ചരണാമൃതത്തെ ആദരിക്കുന്നു. ഗൃഹസ്ഥജീവിതത്തെ യഥാർത്ഥത്തിൽ പവിത്രമാക്കുന്നത് ബ്രാഹ്മണ-വൈഷ്ണവ സാന്നിധ്യമാണെന്നും, ഭക്തരില്ലാത്ത ഐശ്വര്യഭവനം പോലും നിഷ്ഫലമാണെന്നും അദ്ദേഹം പറയുന്നു. തുടർന്ന് പൃഥു കുമാരന്മാരോട് ചോദിക്കുന്നു—സംസാരദാഹത്തിൽ ദഗ്ധരായ ജീവികൾ എങ്ങനെ വേഗത്തിൽ പരമലക്ഷ്യം പ്രാപിക്കും? സനത്കുമാരൻ ഉപദേശിക്കുന്നു: ഭക്തിയോഗത്തിലൂടെ—ജിജ്ഞാസ, അർച്ചന, ശ്രവണം-കീർത്തനം—ഭഗവാന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ ദൃഢാസക്തി വളർത്തി, ഇന്ദ്രിയാസക്തി ഉണർത്തുന്ന സംഗം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ കാമവും കർമഗ്രന്ഥികളും വേർപെടും. മനോക്ഷോഭം, സ്മൃതിഭ്രംശം, അർഥ-കാമാസക്തിയുടെ വ്യർത്ഥത എന്നിവ വിശകലനം ചെയ്ത് പരമാത്മശരണാഗതി വഴി മോക്ഷസാധനയിൽ ഗൗരവം വേണമെന്ന് പറയുന്നു. പൃഥു എല്ലാം ഋഷിമാർക്ക് അർപ്പിക്കുന്നു; അവർ ആശീർവദിച്ച് സ്തുതിക്കുന്നു, തുടർന്ന് വൈരാഗ്യസഹിത സമൃദ്ധ ഭക്തരാജാവായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണതുടർച്ചയിലേക്ക് അധ്യായം നീങ്ങുന്നു.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् । तत्रोपजग्मुर्मुनयश्चत्वार: सूर्यवर्चस: ॥ १ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—പൗരന്മാർ ഇങ്ങനെ മഹാപരാക്രമിയായ രാജാവ് പൃഥുവിനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള നാല് കുമാര മുനിമാർ അവിടെ എത്തി.
Verse 2
तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा । लोकानपापान् कुर्वाणान् सानुगोऽचष्ट लक्षितान् ॥ २ ॥
ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ദീപ്തിയോടെ ഇറങ്ങിവരുന്ന ആ സിദ്ധേശ്വരന്മാരായ നാല് കുമാരന്മാരുടെ പ്രകാശം കണ്ട രാജാവ് അനുചരന്മാരോടുകൂടെ അവരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അവർ തങ്ങളുടെ തേജസ്സാൽ ലോകങ്ങളെ പാവനമാക്കുകയായിരുന്നു.
Verse 3
तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थित: । ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव ॥ ३ ॥
അവരെ ദർശിച്ചതോടെ പൃഥു മഹാരാജാവിന്റെ പ്രാണങ്ങൾ ഉണർന്നുയർന്നതുപോലെ ആയി; അദ്ദേഹം സഭാസദന്മാരോടും അനുചരന്മാരോടും കൂടി അതിവേഗം എഴുന്നേറ്റു—ബന്ധിതജീവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ ഗുണങ്ങളിലേക്കു ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ.
Verse 4
गौरवाद्यन्त्रित: सभ्य: प्रश्रयानतकन्धर: । विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान् ॥ ४ ॥
മഹർഷികൾ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം സ്വീകരണം അംഗീകരിച്ച് രാജാവ് നൽകിയ ആസനങ്ങളിൽ ഇരുന്നപ്പോൾ, അവരുടെ മഹിമയിൽ ആകർഷിതനായ രാജാവ് വിനയത്തോടെ തലകുനിച്ച് നാല് കുമാരന്മാരെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചു.
Verse 5
तत्पादशौचसलिलैर्मार्जितालकबन्धन: । तत्र शीलवतां वृत्तमाचरन्मानयन्निव ॥ ५ ॥
അതിനുശേഷം രാജാവ് കുമാരന്മാരുടെ പദപദ്മങ്ങൾ കഴുകിയ ജലം എടുത്ത് തന്റെ മുടിയിൽ തളിച്ചു. ഇങ്ങനെ ശീലവാന്മാരുടെ ചര്യ അനുസരിച്ച് മഹാത്മാക്കളെ ആദരിക്കുന്ന മാതൃക അദ്ദേഹം കാണിച്ചു।
Verse 6
हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् । श्रद्धासंयमसंयुक्त: प्रीत: प्राह भवाग्रजान् ॥ ६ ॥
സ്വർണ്ണാസനത്തിൽ ഇരുന്ന ആ നാലു മഹർഷിമാർ യജ്ഞവേദിയിലെ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. ശിവനേക്കാൾ മുതിർന്ന ആ മഹാത്മാക്കളോട് മഹാരാജാവ് പൃഥു ശ്രദ്ധയും സംയമവും ചേർത്ത് പ്രീതിയോടെ സംസാരിച്ചു।
Verse 7
पृथुरुवाच अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायना: । यस्य वो दर्शनं ह्यासीद्दुर्दर्शानां च योगिभि: ॥ ७ ॥
പൃഥു പറഞ്ഞു—ഹേ മഹർഷിമാരേ, നിങ്ങൾ മംഗളത്തിന്റെ മൂർത്തികൾ. ഞാൻ ഏത് പുണ്യം ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ് നിങ്ങളുടെ ദർശനം എനിക്ക് എളുപ്പത്തിൽ ലഭിച്ചത്? യോഗികൾക്കുപോലും നിങ്ങളുടെ ദർശനം അത്യന്തം ദുർലഭമാണ്।
Verse 8
किं तस्य दुर्लभतरमिह लोके परत्र च । यस्य विप्रा: प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुग: ॥ ८ ॥
ബ്രാഹ്മണരും വൈഷ്ണവരും ആരിൽ പ്രസന്നരാകുന്നുവോ, അവനു ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും എന്താണ് ദുർലഭം? അതുമാത്രമല്ല, അവരുടെ അനുഗാമികളായ മംഗളകരൻ ശിവനും ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവും അവനോട് കൃപ കാണിക്കുന്നു।
Verse 9
नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् । यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतव: ॥ ९ ॥
നിങ്ങൾ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചാലും സാധാരണ ജനങ്ങൾ നിങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; അതുപോലെ എല്ലാം കാണുന്ന പരമാത്മാവ് എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ സാക്ഷിയായി ഇരുന്നിട്ടും അവനെ അവർ അറിയുന്നില്ല।
Verse 10
अधना अपि ते धन्या: साधवो गृहमेधिन: । यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बुतृणभूमीश्वरावरा: ॥ १० ॥
വളരെ സമ്പന്നനല്ലാത്ത ഗൃഹസ്ഥന്റെയും വീട്ടിൽ സാദു-ഭക്തർ വന്നാൽ അവൻ ധന്യനാകുന്നു. മഹാതിഥികൾക്ക് ജലം, ആസനം, സ്വീകരണസാമഗ്രികൾ അർപ്പിക്കുന്ന ഗൃഹസ്വാമിയും സേവകരും ആ ഗൃഹവും മഹിമയാർജ്ജിക്കുന്നു.
Verse 11
व्यालालयद्रुमा वै तेष्वरिक्ताखिलसम्पद: । यद्गृहास्तीर्थपादीयपादतीर्थविवर्जिता: ॥ ११ ॥
മറുവശത്ത്, എല്ലാ ഐശ്വര്യവും നിറഞ്ഞിട്ടും ഭഗവദ്ഭക്തരെ വീട്ടിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കാത്തതും അവരുടെ പാദപ്രക്ഷാളനത്തിനുള്ള പാദതീർത്ഥം (ചരണാമൃതം) ഇല്ലാത്തതുമായ ഗൃഹം, വിഷസർപ്പങ്ങൾ പാർക്കുന്ന വൃക്ഷംപോലെ കരുതപ്പെടണം.
Verse 12
स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्व्रतानि मुमुक्षव: । चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च ॥ १२ ॥
പൃഥു മഹാരാജാവ് നാലു കുമാരന്മാരെ ‘ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ’ എന്നു അഭിസംബോധന ചെയ്ത് നമസ്കരിച്ചു സ്വാഗതം ചെയ്തു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു—ജന്മം മുതൽ നിങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ ബ്രഹ്മചര്യവ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; മോക്ഷമാർഗ്ഗത്തിൽ പ്രഗൽഭരായിട്ടും കുഞ്ഞുങ്ങളെപ്പോലെ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 13
कच्चिन्न: कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् । व्यसनावाप एतस्मिन्पतितानां स्वकर्मभि: ॥ १३ ॥
പൃഥു മഹാരാജാവ് മുനികളോടു ചോദിച്ചു—ഹേ നാഥന്മാരേ! ഇന്ദ്രിയസുഖം മാത്രമേ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നവരും സ്വന്തം കർമഫലങ്ങളാൽ ഈ ഭീഷണിയായ ഭൗതികജീവിതത്തിൽ കുടുങ്ങിപ്പോയവരും ഏതെങ്കിലും ക്ഷേമമോ സൗഭാഗ്യമോ പ്രാപിക്കുമോ?
Verse 14
भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते । कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तय: ॥ १४ ॥
നിങ്ങളെപ്പോലുള്ള ആത്മാരാമ മഹാപുരുഷന്മാരോട് ക്ഷേമ-അക്ഷേമം ചോദിക്കേണ്ടതില്ല; നിങ്ങൾ എപ്പോഴും ആത്മാനന്ദത്തിൽ ലീനരാണ്. നിങ്ങളിൽ ശുഭ-അശുഭം എന്ന മാനസികവികൽപ്പങ്ങൾ ഇല്ല; അതിനാൽ ഭാഗ്യം-അഭാഗ്യം എന്ന ചോദ്യം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും?
Verse 15
तदहं कृतविश्रम्भ: सुहृदो वस्तपस्विनाम् । सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेम: केनाञ्जसा भवेत् ॥ १५ ॥
ഈ ഭൗതിക ഭവാഗ്നിയിൽ കത്തുന്ന ജീവികൾക്ക് നിങ്ങളുപോലെയുള്ള മഹാത്മാക്കളേ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തുക്കളാണെന്ന് എനിക്ക് പൂർണ്ണ വിശ്വാസമുണ്ട്. അതിനാൽ ചോദിക്കുന്നു—ഈ ലോകത്തിൽ വേഗത്തിൽ പരമക്ഷേമം എങ്ങനെ നേടാം?
Verse 16
व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवानात्मभावन: । स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यज: ॥ १६ ॥
ഭഗവാൻ—ആത്മവാന്മാരുടെ ആത്മാവും ആത്മബോധം ഉണർത്തുന്നവനും—തന്റെ അംശങ്ങളായ ജീവികളെ ഉയർത്താൻ എപ്പോഴും ആകാംക്ഷയുള്ളവൻ. അവരുടെ പ്രത്യേക അനുഗ്രഹത്തിനായി അവൻ നിങ്ങളുപോലെയുള്ള സിദ്ധപുരുഷരുടെ രൂപത്തിൽ ലോകമൊട്ടാകെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
Verse 17
मैत्रेय उवाच पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु । स्मयमान इव प्रीत्या कुमार: प्रत्युवाच ह ॥ १७ ॥
മൈത്രേയ ഋഷി പറഞ്ഞു: പൃഥു മഹാരാജാവിന്റെ സാരവത്തും യുക്തിയുക്തവും മിതവുമായ മധുരവചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മചര്യശ്രേഷ്ഠനായ സനത്കുമാരൻ പരിതൃപ്തിയോടെ പുഞ്ചിരിച്ചു; പിന്നെ ഇങ്ങനെ മറുപടി പറയാൻ തുടങ്ങി.
Verse 18
सनत्कुमार उवाच साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना । भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीदृशी ॥ १८ ॥
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു: മഹാരാജാവേ! നിങ്ങൾ അത്യന്തം നന്നായി ചോദിച്ചു. നിങ്ങൾ സർവ്വഭൂതഹിതം ചിന്തിക്കുന്നവനായതിനാൽ ഈ ചോദ്യം എല്ലാവർക്കും മംഗളകരമാണ്. എല്ലാം അറിയുന്നവനായിട്ടും ഇങ്ങനെ ചോദിക്കുന്നത് സാദുക്കളുടെ ആചാരമാണ്; ഇത്തരമൊരു ബുദ്ധി നിങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്തിന് യോജിക്കുന്നു.
Verse 19
सङ्गम: खलु साधूनामुभयेषां च सम्मत: । यत्सम्भाषणसम्प्रश्न: सर्वेषां वितनोति शम् ॥ १९ ॥
സാധുക്കളുടെ സംഗമം വക്താവിനും ശ്രോതാവിനും ഇരുവർക്കും പ്രിയമാണ്; കാരണം അവിടെ സംഭാഷണവും ചോദ്യം-ഉത്തരങ്ങളും എല്ലാവർക്കും ശാന്തിയും യഥാർത്ഥ സന്തോഷവും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 20
अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विष: पादारविन्दस्य गुणानुवादने । रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी कामं कषायं मलमन्तरात्मन: ॥ २० ॥
ഹേ രാജാവേ, മധുദ്വിഷനായ ഭഗവാന്റെ പാദാരവിന്ദങ്ങളുടെ ഗുണകീർത്തനത്തിൽ നിനക്കു ഇതിനകം തന്നെ രതി ഉണ്ട്. അത് ദുർലഭം; എന്നാൽ അചഞ്ചല നിഷ്ഠയായാൽ ഹൃദയാന്തരത്തിലെ കാമ-കഷായ-മലം സ്വയം കഴുകിപ്പോകും।
Verse 21
शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां क्षेमस्य सध्र्यग्विमृशेषु हेतु: । असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥
ശാസ്ത്രങ്ങളെ സമ്യക് വിചാരിച്ചപ്പോൾ ഇത് നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: മനുഷ്യരുടെ ക്ഷേമത്തിന്റെ പരമ കാരണം ദേഹാത്മബുദ്ധിയിൽ നിന്നുള്ള അസംഗത (വൈരാഗ്യം)യും, ഗുണാതീതനും ആത്മാവിൽ നിന്നു വ്യത്യസ്തനുമായ നിർഗുണ പരബ്രഹ്മനായ ഭഗവാനിൽ ദൃഢവും സ്ഥിരവുമായ രതിയും ആകുന്നു।
Verse 22
सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासयाध्यात्मिकयोगनिष्ठया । योगेश्वरोपासनया च नित्यं पुण्यश्रव:कथया पुण्यया च ॥ २२ ॥
ആ രതി ശ്രദ്ധയാൽ, ഭഗവദ്ധർമ്മാചരണത്താൽ, ഭഗവാനെ അറിയാനുള്ള ജിജ്ഞാസയാൽ, അധ്യാത്മയോഗനിഷ്ഠയാൽ, യോഗേശ്വരനായ ഭഗവാനെ നിത്യമായി ഉപാസിക്കുന്നതാൽ, കൂടാതെ പുണ്യശ്രവനായ അവന്റെ പുണ്യകഥകൾ ശ്രവണം-കീർത്തനം ചെയ്യുന്നതാൽ വർദ്ധിക്കുന്നു।
Verse 23
अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च । विविक्तरुच्या परितोष आत्मनि विना हरेर्गुणपीयूषपानात् ॥ २३ ॥
ധനവും ഇന്ദ്രിയസുഖവും മാത്രം തേടുന്നവരുടെ കൂട്ടായ്മയിലേക്കുള്ള തൃഷ്ണ ഉപേക്ഷിച്ച്, അവരുടെ കൂട്ടുകാരെയും ഒഴിവാക്കി, ഹരിയുടെ ഗുണപീയൂഷം പാനം ചെയ്യാതെ ആത്മാവിന് സമാധാനം ലഭിക്കാത്തവിധം ജീവിതം രൂപപ്പെടുത്തണം. ഇന്ദ്രിയഭോഗത്തിന്റെ രുചിയോട് വിരക്തി വന്നാൽ ഉയർച്ച ലഭിക്കുന്നു।
Verse 24
अहिंसया पारमहंस्यचर्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना । यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च ॥ २४ ॥
ആത്മീയ പുരോഗതി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അഹിംസ പാലിക്കണം, പരമഹംസ ആചാര്യരുടെ പാത പിന്തുടരണം, മുകുന്ദന്റെ ലീലാമധുര്യമായ ശ്രേഷ്ഠ സീധു നിരന്തരം സ്മരിക്കണം, ഭൗതിക ആഗ്രഹമില്ലാതെ യമ-നിയമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കണം, അനുഷ്ഠിക്കുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവരെ നിന്ദിക്കരുത്. ലളിതജീവിതം നയിച്ച് ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ കലങ്ങാതെ സഹിഷ്ണുത അഭ്യസിക്കണം।
Verse 25
हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया । भक्त्या ह्यसङ्ग: सदसत्यनात्मनि स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रति: ॥ २५ ॥
ഭക്തരുടെ കാതുകൾക്ക് അലങ്കാരമായ ശ്രീഹരിയുടെ ദിവ്യഗുണങ്ങളെ നിരന്തരം ശ്രവിക്കുന്നതാൽ ഭക്തിസേവ ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു. ആ ഭക്തിയാൽ ഗുണാതീതനായി അസത്-അനാത്മയിൽ നിന്നു അസംഗനായി, നിർഗുണ ബ്രഹ്മൻ—ശ്രീഭഗവാനിൽ എളുപ്പത്തിൽ രതി സ്ഥിരമാകുന്നു.
Verse 26
यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा- नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा । दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्नि: ॥ २६ ॥
ആചാര്യകൃപയാൽ ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഉണർന്ന് പുരുഷന്റെ രതി ശ്രീഭഗവാനിൽ നൈഷ്ഠികമായി സ്ഥിരമായാൽ, ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ജീവൻ പഞ്ചതത്ത്വമയ ആവരണത്തോടുകൂടിയ ദേഹപരിസരം, മരംകൊണ്ടു ഉദിച്ച അഗ്നി അതേ മരം തന്നെ ദഹിപ്പുന്നതുപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 27
दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे । परात्मनोर्यद्वयवधानं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥
വാസനകൾ ദഗ്ധമായി സമസ്ത ഗുണബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായാൽ, അവൻ ബാഹ്യ-അന്തര്ക്രിയകളിലെ ഭേദം കാണുന്നില്ല. ആത്മനും പരമാത്മനും ഇടയിൽ മുമ്പുണ്ടെന്നു തോന്നിയ വ്യവധാനം ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിൽ നശിക്കുന്നു—സ്വപ്നം അവസാനിക്കുമ്പോൾ സ്വപ്നവും സ്വപ്നദ്രഷ്ടാവും വേർപെടാത്തതുപോലെ.
Verse 28
आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि । सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा ॥ २८ ॥
ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിനായി ആത്മാവ് നിലകൊള്ളുമ്പോൾ അവൻ പലവിധ ആഗ്രഹങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച് ഉപാധികളിൽ കുടുങ്ങുന്നു. എന്നാൽ പരമസ്ഥാനത്തിൽ അവൻ കർത്താവിന്റെ ഇച്ഛ നിറവേറ്റുന്നതിൽ മാത്രമേ താൽപര്യമുള്ളൂ; മറ്റൊന്നിലും അല്ല.
Verse 29
निमित्ते सति सर्वत्र जलादावपि पूरुष: । आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा ॥ २९ ॥
വ്യത്യസ്ത കാരണങ്ങളാൽ മാത്രമാണ് മനുഷ്യൻ എല്ലായിടത്തും തനിക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും ഇടയിൽ ഭേദം കാണുന്നത്; വെള്ളത്തിൽ, എണ്ണയിൽ, അല്ലെങ്കിൽ കണ്ണാടിയിൽ ശരീരപ്രതിബിംബം വ്യത്യസ്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ.
Verse 30
इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मन: । चेतनां हरते बुद्धे: स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയഭോഗത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മനസ് കലങ്ങുന്നു. വിഷയങ്ങളെ നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുന്നതാൽ ബുദ്ധിയുടെ യഥാർത്ഥ ചേതന ഹരിക്കപ്പെടുന്നു; തടാകജലം കരയിലെ പുല്ലുനാളുകൾ പതുക്കെ കുടിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 31
भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंश: स्मृतिक्षये । तद्रोधं कवय: प्राहुरात्मापह्नवमात्मन: ॥ ३१ ॥
മൂലചേതനയിൽ നിന്ന് വഴുതുമ്പോൾ ചിത്തത്തിലെ അനുസ്മൃതി തളരുന്നു; സ്മൃതി ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ജ്ഞാനഭ്രംശം സംഭവിക്കുന്നു. ഈ അവസ്ഥയെ കവികൾ ‘ആത്മാപഹ്നവം’—ആത്മാവ് സ്വന്തം സ്വരൂപം തന്നെ മറക്കൽ—എന്ന് പറയുന്നു.
Verse 32
नात: परतरो लोके पुंस: स्वार्थव्यतिक्रम: । यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मन: स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥
ഈ ലോകത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വഹിതത്തിന് ഇതിലധികം വലിയ തടസ്സമില്ല—ആത്മസാക്ഷാത്കാരം വിട്ട് മറ്റുള്ള കാര്യങ്ങളെ കൂടുതൽ പ്രിയമെന്ന് കരുതുന്നത്.
Verse 33
अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् । भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद्येनाविशति मुख्यताम् ॥ ३३ ॥
ധനം സമ്പാദിച്ച് അത് ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിനായി വിനിയോഗിക്കണമെന്ന നിരന്തര ധ്യാനം മനുഷ്യരുടെ എല്ലാ ഹിതവും നശിപ്പിക്കുന്നു. ജ്ഞാനവും വിജ്ഞാനവും ഭക്തിയും ഇല്ലാതെ അവൻ വൃക്ഷം-കല്ല് പോലെയുള്ള യോനികളിലേക്ക് വീഴുന്നു.
Verse 34
न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषु: । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥
അജ്ഞാനത്തിന്റെ സമുദ്രം കടക്കാൻ ശക്തമായി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ തമോഗുണവുമായി ഒരിക്കലും സംഗം ചെയ്യരുത്; കാരണം ഭോഗപ്രധാന പ്രവർത്തികൾ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, ഒടുവിൽ മോക്ഷം—ഇവയ്ക്കെല്ലാം അത്യന്തം തടസ്സമാണ്.
Verse 35
तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते । त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुत: ॥ ३५ ॥
നാലു പുരുഷാർത്ഥങ്ങളിൽ മോക്ഷം തന്നെയാണ് പരമ ലക്ഷ്യം; അതിനെ അത്യന്തം ഗൗരവത്തോടെ സ്വീകരിക്കണം. ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവ മരണരൂപമായ പ്രകൃതിയുടെ കഠിനനിയമത്തിൽ നിത്യവും നശ്വരമാണ്.
Verse 36
परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु । न तेषां विद्यते क्षेममीशविध्वंसिताशिषाम् ॥ ३६ ॥
ഉന്നത-അധമ ജീവിതാവസ്ഥകളെന്ന വ്യത്യാസങ്ങളെ നാം അനുഗ്രഹമായി കരുതുന്നുവെങ്കിലും, അവ പ്രകൃതിഗുണങ്ങളുടെ പരസ്പര കലര്ച്ചയാൽ മാത്രമാണ് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നത്. യഥാർത്ഥത്തിൽ അവയ്ക്ക് സ്ഥിരക്ഷേമമില്ല; പരമനിയന്താവ് എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 37
तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् । य: क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगावि: प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेहि सोऽस्मि ॥ ३७ ॥
ഹേ നരേന്ദ്ര പൃഥു! ചരവും അചരവും ആയ എല്ലാ ദേഹങ്ങളിലും, ജീവാത്മാവ് സ്ഥൂലദേഹവും പ്രാണവായു-ബുദ്ധിരൂപ സൂക്ഷ്മദേഹവും കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോഴും, ഹൃദയത്തിൽ ക്ഷേത്രാധിപതിയായി അന്തർമുഖമായി പ്രകാശിക്കുന്ന ഭഗവാനെ അറിയുക; അവൻ തന്നെയാണ് ഞാൻ.
Verse 38
यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति माया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धि: । तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥
യാതിൽ ഈ ജഗത്ത് കാരണ-കാര്യരൂപമായി സത്-അസത് പോലെ മായയാൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; എന്നാൽ വിവേകത്താൽ—കയറിൽ പാമ്പെന്ന ഭ്രമം നീങ്ങുന്നതുപോലെ—മായയെ അതിക്രമിച്ചവൻ പരമാത്മാവ് നിത്യമുക്തനും പരമശുദ്ധനും വിശുദ്ധതത്ത്വവും കർമമലത്തിൽ നിന്ന് അസ്പർശനുമാണെന്ന് ഗ്രഹിക്കുന്നു. ഞാൻ ആ പ്രഭുവിനേ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 39
यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्त: । तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ३९ ॥
ഭഗവാന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളുടെ ഇലപോലെ কোমലമായ സേവയിൽ ലീനമായ ഭക്തിയാൽ സന്മാർഗ്ഗികൾ കർമവാസനകളുടെ കഠിനകെട്ടുകൾ എളുപ്പത്തിൽ അഴിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഭക്തിയില്ലാത്ത ജ്ഞാനി-യോഗികൾ പോലും ഇന്ദ്രിയഭോഗത്തിന്റെ തരംഗങ്ങളെ തടയാൻ ശ്രമിച്ചാലും കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ട് വാസുദേവനന്ദനനായ ശ്രീകൃഷ്ണനെ ഭജിക്കൂ.
Verse 40
कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां षड्वर्गनक्रमसुखेन तितीर्षन्ति । तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम् ॥ ४० ॥
ഇവിടെ അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭവസാഗരം അത്യന്തം ദുഷ്കരം, ഷഡ്വർഗ്ഗരൂപ നക്രങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞത്. ഭക്തിയില്ലാത്തവർ കഠിനതപസ്സാൽ അതു കടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഞങ്ങൾ പറയുന്നു—ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ ഭജനീയ പദപദ്മങ്ങളെ നാവാക്കി ആശ്രയിച്ചാൽ ഈ ദുഷ്തര സാഗരവും എല്ലാ ഭയങ്ങളും അതിക്രമിക്കാം।
Verse 41
मैत्रेय उवाच स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा । दर्शितात्मगति: सम्यक्प्रशस्योवाच तं नृप: ॥ ४१ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനായ, ആത്മബുദ്ധിയിൽ പരിപൂർണ്ണനായ കുമാരൻ ഇങ്ങനെ സമ്പൂർണ്ണ ആത്മജ്ഞാനം ഉപദേശിച്ചതിനാൽ രാജാവിന് ആത്മഗതി വ്യക്തമായി തെളിഞ്ഞു; അവനെ യഥോചിതമായി പ്രശംസിച്ച് രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 42
राजोवाच कृतो मेऽनुग्रह: पूर्वं हरिणार्तानुकम्पिना । तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागता: ॥ ४२ ॥
രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഹേ ഭഗവൻ! മുമ്പ് ആർതന്മാരോട് കരുണ കാണിക്കുന്ന ഭഗവാൻ ഹരി എനിക്കു നിർഹേതുക കൃപ നൽകി, നിങ്ങൾ എന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കു വരുമെന്നു സൂചിപ്പിച്ചിരുന്നു; ആ അനുഗ്രഹം സാക്ഷാത്കരിക്കാനാണ് നിങ്ങൾ എല്ലാവരും വന്നത്।
Verse 43
निष्पादितश्च कार्त्स्न्येन भगवद्भिर्घृणालुभि: । साधूच्छिष्टं हि मे सर्वमात्मना सह किं ददे ॥ ४३ ॥
പ്രിയ ബ്രാഹ്മണാ! നിങ്ങൾക്കും ഭഗവാനെപ്പോലെ കരുണയുണ്ട്; അതുകൊണ്ട് ആജ്ഞ പൂർണ്ണമായി നിർവഹിച്ചു. അതിനാൽ നിങ്ങള്ക്ക് എന്തെങ്കിലും അർപ്പിക്കുക എന്റെ ധർമ്മം; പക്ഷേ എനിക്ക് ഉള്ളതെല്ലാം മഹാസാധുക്കളുടെ ഉച്ഛിഷ്ടംപോലെയാണ്. എന്നെയും ചേർത്ത് ഞാൻ എന്ത് നൽകും?
Verse 44
प्राणा दारा: सुता ब्रह्मन् गृहाश्च सपरिच्छदा: । राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम् ॥ ४४ ॥
രാജാവ് തുടർന്നു—ഹേ ബ്രാഹ്മണന്മാരേ! എന്റെ പ്രാണൻ, ഭാര്യ, മക്കൾ, വീട് കൂടാതെ ഗൃഹോപകരണങ്ങൾ, എന്റെ രാജ്യം, ശക്തി, ഭൂമി, പ്രത്യേകിച്ച് എന്റെ നിധിശാല—ഇതെല്ലാം ഞാൻ നിങ്ങള്ക്ക് സമർപ്പിക്കുന്നു।
Verse 45
सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥ ४५ ॥
വേദശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായി വിദ്യാഭ്യാസം നേടിയവനേ സേനാധിപൻ, രാജ്യാധിപൻ, ദണ്ഡനേതാവ്, സർവ്വലോകാധിപൻ ആകാൻ അർഹൻ; അതുകൊണ്ട് പൃഥു മഹാരാജാവ് എല്ലാം കുമാരന്മാർക്ക് സമർപ്പിച്ചു।
Verse 46
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादय: ॥ ४६ ॥
ബ്രാഹ്മണൻ തന്റെ തന്നെ സമ്പത്താൽ ഭുജിക്കുന്നു, തന്റെ തന്നെ സമ്പത്താൽ വസ്ത്രം ധരിക്കുന്നു, തന്റെ തന്നെ സമ്പത്താൽ ദാനം ചെയ്യുന്നു; അവന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് ക്ഷത്രിയാദികൾ അന്നം ഭുജിക്കുന്നത്।
Verse 47
यैरीदृशी भगवतो गतिरात्मवाद एकान्ततो निगमिभि: प्रतिपादिता न: । तुष्यन्त्वदभ्रकरुणा: स्वकृतेन नित्यं को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम् ॥ ४७ ॥
ഭഗവാനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിന്റെ പാത ഞങ്ങൾക്ക് പൂർണ്ണനിശ്ചയത്തോടെയും വേദപ്രമാണങ്ങളോടെയും വിശദീകരിച്ച് അപാര സേവനം ചെയ്ത മേഘസമ കരുണാമയ മഹാത്മാക്കളുടെ കടം ആരാൽ തീർക്കാം? അവരുടെ തൃപ്തിക്കായി അഞ്ജലിയിൽ ജലം അർപ്പിക്കുന്നതുമാത്രമേ നമുക്ക് സാധ്യമാകൂ; അവർ മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ കരുണയാൽ വിതരണം ചെയ്യുന്ന സ്വന്തം കൃത്യങ്ങളാൽ തന്നെയാണ് തൃപ്തരാകുന്നത്।
Verse 48
मैत्रेय उवाच त आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिता: । शीलं तदीयं शंसन्त: खेऽभवन्मिषतां नृणाम् ॥ ४८ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജ പൃഥു ഇങ്ങനെ പൂജിച്ചതിനാൽ ഭക്തിയോഗത്തിന്റെ അധിപതികളായ ആ നാലു കുമാരന്മാർ അത്യന്തം പ്രസന്നരായി. അവർ ആകാശത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു രാജാവിന്റെ ശീലത്തെ പ്രശംസിച്ചു; എല്ലാവരും അവരെ കണ്ടു।
Verse 49
वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया । आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थित: ॥ ४९ ॥
മഹാപുരുഷന്മാരിൽ വൈന്യ പൃഥു ആത്മീയബോധത്തിൽ ദൃഢമായി നിലകൊണ്ടതിനാൽ അഗ്രഗണ്യനായിരുന്നു. ആത്മത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി, ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ എല്ലാ വിജയവും നേടിയവനെപ്പോലെ അവൻ തൃപ്തനായി നിന്നു।
Verse 50
कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् । यथोचितं यथावित्तमकरोद्ब्रह्मसात्कृतम् ॥ ५० ॥
ആത്മതൃപ്തനായ പൃഥു മഹാരാജാവ് കാലത്തിനും സാഹചര്യത്തിനും ശക്തിക്കും ധനസ്ഥിതിക്കും അനുസരിച്ച് യഥോചിതമായി തന്റെ കര്ത്തവ്യങ്ങള് നിര്വഹിച്ചു. അവന്റെ എല്ലാ പ്രവര്ത്തികളുടെയും ഏക ലക്ഷ്യം പരമസത്യനായ ഭഗവാനെ പ്രസാദിപ്പിക്കലായിരുന്നു; ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ധര്മ്മമായി ആചരിച്ചു।
Verse 51
फलं ब्रह्मणि संन्यस्य निर्विषङ्ग: समाहित: । कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृते: परम् ॥ ५१ ॥
പൃഥു മഹാരാജാവ് തന്റെ കര്മഫലങ്ങള് ബ്രഹ്മനില് (ഭഗവാനില്) സമര്പ്പിച്ച്, ആസക്തിയില്ലാതെ ഏകാഗ്രനായി. കര്മങ്ങളുടെ അധ്യക്ഷന് പ്രഭുവാണെന്ന് കരുതി, താന് പ്രകൃതിക്ക് അതീതനായ പരമപുരുഷോത്തമന്റെ നിത്യദാസനെന്നായി തന്നെ വിചാരിച്ചു।
Verse 52
गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वित: । नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत् ॥ ५२ ॥
സമ്പൂര്ണ സാമ്രാജ്യസമൃദ്ധിയാല് ഐശ്വര്യവാനായിരുന്നിട്ടും പൃഥു മഹാരാജാവ് ഗൃഹസ്ഥനായി വീട്ടില് തന്നെ വസിച്ചു. ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിനായി തന്റെ വൈഭവം ഉപയോഗിക്കാനുള്ള പ്രവണത അദ്ദേഹത്തിനില്ലായിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് സൂര്യനെപ്പോലെ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും അനാസക്തനും നിരഹങ്കാരിയും ആയിരുന്നു।
Verse 53
एवमध्यात्मयोगेन कर्माण्यनुसमाचरन् । पुत्रानुत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान् ॥ ५३ ॥
ഇങ്ങനെ അധ്യാത്മയോഗത്തില് (ഭക്തിയോഗത്തില്) സ്ഥിതനായി പൃഥു മഹാരാജാവ് കര്മങ്ങളെ യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ചു; ഭാര്യ അര്ച്ചിയിലൂടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. സത്യത്തില് ആ പുത്രന്മാര് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇച്ഛാനുസാരമായിരുന്നു।
Verse 54
विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् । सर्वेषां लोकपालानां दधारैक: पृथुर्गुणान् ॥ ५४ ॥
വിജിതാശ്വ, ധൂമ്രകേശ, ഹര്യക്ഷ, ദ്രവിണ, വൃക—എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചതിന് ശേഷം പൃഥു മഹാരാജാവ് ലോകത്തെ ഭരിക്കുന്നത് തുടരന്നു. മറ്റു ലോകങ്ങളുടെ ലോകപാല ദേവന്മാരുടെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും അദ്ദേഹം ഒരാളായി തന്നെ ധരിച്ചു।
Verse 55
गोपीथाय जगत्सृष्टे: काले स्वे स्वेऽच्युतात्मक: । मनोवाग्वृत्तिभि: सौम्यैर्गुणै: संरञ्जयन् प्रजा: ॥ ५५ ॥
അച്യുതനായ പരമേശ്വരന്റെ പരമഭക്തനായ മഹാരാജ പൃഥു, ഭഗവാന്റെ സൃഷ്ടിയെ സംരക്ഷിക്കുവാൻ പ്രജകളുടെ വിവിധ ആഗ്രഹങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മനസ്സ്, വാക്ക്, പ്രവൃത്തി, സൗമ്യാചരണം എന്നിവകൊണ്ട് എല്ലാവരെയും എല്ലാതരത്തിലും സന്തോഷിപ്പിച്ചു।
Verse 56
राजेत्यधान्नामधेयं सोमराज इवापर: । सूर्यवद्विसृजन् गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु ॥ ५६ ॥
മഹാരാജ പൃഥു ‘രാജാ’ എന്ന നാമത്തിൽ ചന്ദ്രരാജനായ സോമരാജനെപ്പോലെ പ്രസിദ്ധനായി. സൂര്യദേവനെപ്പോലെ തേജസ്സും കർശനതയും ഉള്ളവനായി, ചൂടും വെളിച്ചവും വിതരണം ചെയ്യുകയും അതേ സമയം ലോകങ്ങളുടെ ജലവും ആകർഷിച്ചു സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു।
Verse 57
दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निर्महेन्द्र इव दुर्जय: । तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम् ॥ ५७ ॥
മഹാരാജ പൃഥു അഗ്നിയെപ്പോലെ ദുർധർഷൻ—അവന്റെ ആജ്ഞയെ ആരും ലംഘിക്കാനായില്ല. സ്വർഗരാജൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ അജേയൻ; എങ്കിലും ഭൂമിയെപ്പോലെ ക്ഷമാശീലനും മനുഷ്യരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിൽ ആകാശത്തെപ്പോലെ ഉദാരനും ആയിരുന്നു।
Verse 58
वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् । समुद्र इव दुर्बोध: सत्त्वेनाचलराडिव ॥ ५८ ॥
ഇഷ്ടാനുസരണം മഴ പെയ്യുന്ന പർജന്യനെപ്പോലെ മഹാരാജ പൃഥു എല്ലാവരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. സമുദ്രത്തെപ്പോലെ അവൻ ഗഹനൻ—അവന്റെ ആഴം ആരും ഗ്രഹിക്കാനായില്ല; മേരുപർവതത്തെപ്പോലെ ലക്ഷ്യനിശ്ചയത്തിൽ അചലനുമായിരുന്നു।
Verse 59
धर्मराडिव शिक्षायामाश्चर्ये हिमवानिव । कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा ॥ ५९ ॥
മഹാരാജ പൃഥുവിന്റെ ബുദ്ധിയും വിദ്യാഭ്യാസവും ധർമ്മരാജൻ യമനെപ്പോലെ അത്ഭുതകരമായിരുന്നു. അവന്റെ ഐശ്വര്യം ഹിമവാനെപ്പോലെ രത്ന-ധാതു നിധികളാൽ സമൃദ്ധം. കുബേരനെപ്പോലെ ധനസമ്പന്നൻ; വരുണനെപ്പോലെ അവന്റെ രഹസ്യങ്ങൾ അപ്രകടം—ആരും വെളിപ്പെടുത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല।
Verse 60
मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा । अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव ॥ ६० ॥
ദേഹബലത്തിലും ഇന്ദ്രിയബലത്തിലും മഹാരാജ പൃഥു എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്ന വായുവിനെപ്പോലെ ശക്തൻ; അസഹ്യ തേജസ്സിൽ അദ്ദേഹം ഭഗവാൻ രുദ്രരൂപ സദാശിവനെപ്പോലെ ആയിരുന്നു।
Verse 61
कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव । वात्सल्ये मनुवन्नृणां प्रभुत्वे भगवानज: ॥ ६१ ॥
സൗന്ദര്യത്തിൽ അദ്ദേഹം കന്ദർപ്പനെപ്പോലെ, മനോധൈര്യത്തിൽ സിംഹത്തെപ്പോലെ. വാത്സല്യത്തിൽ സ്വായംഭുവ മനുവിനെപ്പോലെ, അധികാരത്തിൽ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മയെപ്പോലെ ആയിരുന്നു।
Verse 62
बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरि: । भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु । ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्य: परोद्यमे ॥ ६२ ॥
ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ അദ്ദേഹം ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെ; ആത്മസംയമത്തിൽ സ്വയം ഹരിയെപ്പോലെ. ഗോസംരക്ഷണത്തിലും ഗുരു-ബ്രാഹ്മണ സേവയിലും നിഷ്ഠയുള്ള ഭക്തരെ—വിഷ്വക്സേനന്റെ അനുഗാമികളെ—ഭക്തിയോടെ പിന്തുടർന്നു. ലജ്ജയും വിനയവും നിറഞ്ഞവൻ; പരോപകാരത്തിൽ സ്വന്തം ആത്മഹിതത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ പരിശ്രമിച്ചു।
Verse 63
कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह । प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां राम: सतामिव ॥ ६३ ॥
ഉന്നത, മധ്യ, അധോ—ത്രിലോകമൊട്ടാകെ ജനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കീർത്തി ഉച്ചത്തിൽ പാടി. സ്ത്രീകളും സന്ന്യാസികളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മധുര മഹിമകൾ കാതിലൂടെ കേട്ടു; അത് ശ്രീരാമന്റെ കീർത്തിപോലെ മധുരമായിരുന്നു।
Frequently Asked Questions
This act honors caraṇāmṛta as spiritually purifying and models śāstric etiquette: a ruler becomes truly glorious by humility before realized devotees. In Bhāgavata theology, the Lord’s mercy flows through His devotees; reverence to them accelerates purification and anchors kingship in service rather than pride.
He defines it as detachment from the bodily concept and steady attachment to the Supreme Lord beyond the guṇas. This attachment is cultivated through bhakti practices—hearing, chanting, worship, and inquiry—and it naturally cleanses lust from the heart, making liberation meaningful and stable.
Those absorbed in money-making and sense gratification—and even those who keep such association—should be avoided, because that association agitates the mind, strengthens anarthas, and obstructs dharma, artha, kāma, and especially mokṣa. The chapter frames bad association as the practical root of spiritual decline.
Because without devotion to the Lord’s lotus feet, the ‘hard-knotted’ desires for fruitive activity persist. Sanat-kumāra presents bhakti as uniquely effective: service to Bhagavān redirects desire itself, whereas mere restraint or analysis often fails against entrenched saṁskāras.
The Lord’s lotus feet are compared to boats that carry one safely across saṁsāra, which is dangerous like an ocean filled with sharks (temptations, anarthas, karmic reactions). The teaching emphasizes śaraṇāgati—taking shelter—over relying solely on austerity or self-powered methods.