Adhyaya 13
Dhruva-vaṁśa Continuation: Utkala’s Renunciation, Aṅga’s Sacrifice, and the Birth of Vena (Prelude to Pṛthu)
ധ്രുവ മഹാരാജൻ വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്ക് പോയതിന് ശേഷം ഭക്തിയിൽ വിങ്ങിയ വിദുരൻ പ്രചേതാക്കളെയും നാരദൻ ധ്രുവനെ മഹത്വപ്പെടുത്തി പാടിയതെയും കുറിച്ച് മൈത്രേയനോട് ചോദിക്കുന്നു. മൈത്രേയൻ ധ്രുവവംശത്തിന്റെ തുടർച്ച പറയുന്നു—ഉത്കലൻ ബ്രഹ്മാനുഭൂതിയിലും ഭക്തിയോഗത്തിലും ലീനനായി രാജ്യം സ്വീകരിക്കാതെ, ലോകത്തിന് ഭ്രാന്തനെപ്പോലെ തോന്നുന്നു; അതിനാൽ വത്സരൻ രാജാവാകുന്നു, വംശം ചാക്ഷുഷ മനുവോളം നീങ്ങി, ഒടുവിൽ അങ്ങയുടെ വഴി വേനന്റെ ജനനം സംഭവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കഥ വംശാവലിയിൽ നിന്ന് പ്രതിസന്ധിയിലേക്ക് മാറുന്നു—അങ്ങയുടെ അശ്വമേധത്തിൽ ദേവന്മാർ ഹവി സ്വീകരിക്കാത്തത് പുത്രാഭാവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കർമവിഘ്നം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. യജ്ഞം ഹരി (വിഷ്ണു)യ്ക്ക് സമർപ്പിച്ചതോടെ ഋത്വിജർ ദിവ്യപ്രസാദം നേടി പുത്രനെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ വേനൻ ക്രൂരനും അധാർമ്മികനും ആയി വളരുന്നു. അതിനാൽ അങ്ങ രാജ്യവും ഗൃഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് വൈരാഗ്യം സ്വീകരിക്കുന്നു; പ്രജകളുടെ ദുഃഖവും ഋഷിസഭയും വേനന്റെ ഭരണവും ബ്രാഹ്മണരോടുള്ള സംഘർഷവും പിന്നീടുള്ള ഭാഗത്തിൽ പൃഥുവിന്റെ അവതാരത്തിനുള്ള പീഠികയും ഒരുക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितंध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् । प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजेप्रष्टुं पुनस्तं विदुर: प्रचक्रमे ॥ १ ॥
സൂതൻ പറഞ്ഞു—കൗഷാരവി (മൈത്രേയ) ഋഷി വിവരണപ്പെടുത്തിയ ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ വൈകുണ്ഠപദാരോഹണം കേട്ടപ്പോൾ, വിദുരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അധോക്ഷജ ഭഗവാനോടുള്ള ഭക്തിഭാവം അത്യന്തം വളർന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം വീണ്ടും മൈത്രേയനോട് ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി।
Verse 2
विदुर उवाच के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत । कस्यान्ववाये प्रख्याता: कुत्र वा सत्रमासत ॥ २ ॥
വിദുരൻ ചോദിച്ചു—ഹേ സുവ്രതാ, ആ പ്രചേതസ്സുകൾ ആരായിരുന്നു? അവർ ആരുടെ പുത്രന്മാർ? ഏത് വംശത്തിൽ പ്രസിദ്ധർ? അവർ മഹാസത്ര യജ്ഞം എവിടെയാണ് നടത്തിയത്?
Verse 3
मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् । येन प्रोक्त: क्रियायोग: परिचर्याविधिर्हरे: ॥ ३ ॥
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ദേവദർശനം ലഭിച്ച മഹാഭാഗവതനായ നാരദമുനിയെയാണ് ഞാൻ പരമഭക്തനായി കരുതുന്നത്. ഹരിയുടെ പാഞ്ചരാത്രപരിചര്യാവിധിയും ക്രിയായോഗവും അദ്ദേഹം ഉപദേശിച്ചു.
Verse 4
स्वधर्मशीलै: पुरुषैर्भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरित: किल ॥ ४ ॥
സ്വധർമ്മനിഷ്ഠരായ ഭക്തർ യജ്ഞപുരുഷനായ ഭഗവാനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ യജ്ഞാദികർമങ്ങളാൽ ആരാധിക്കുമ്പോൾ, നാരദമുനി ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ ദിവ്യഗുണങ്ങളെ കീര്ത്തിച്ചു.
Verse 5
यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथा: । मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि ॥ ५ ॥
ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! അവിടെ ദേവർഷി നാരദൻ വർണ്ണിച്ച ഭഗവത്കഥകൾ എന്തൊക്കെയായിരുന്നു, പ്രഭുവിനെ എങ്ങനെ കീര്ത്തിച്ചു—അത് കേൾക്കാൻ ഞാൻ അത്യന്തം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദയവായി പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കൂ.
Verse 6
मैत्रेय उवाच ध्रुवस्य चोत्कल: पुत्र: पितरि प्रस्थिते वनम् । सार्वभौमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितु: ॥ ६ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിദുരാ! മഹാരാജ ധ്രുവൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ ഉത്കലൻ പിതാവിന്റെ സർവ്വഭൗമ ഐശ്വര്യമുള്ള അധിരാജാസനം സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചില്ല.
Verse 7
स जन्मनोपशान्तात्मा नि:सङ्ग: समदर्शन: । ददर्श लोके विततमात्मानं लोकमात्मनि ॥ ७ ॥
ജന്മം മുതലേ ഉത്കലൻ ശാന്തചിത്തനും അസംഗനും സമദർശിയുമായിരുന്നു. ലോകമാകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന പരമാത്മാവിനെ അവൻ കണ്ടു; ലോകത്തെ മുഴുവനും പരമാത്മാവിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നതായും കണ്ടു.
Verse 8
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
പരബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിന്റെ വികാസത്താൽ അദ്ദേഹം ദേഹബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടി. ഭക്തിയോഗാഗ്നിയാൽ കർമ്മമലങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ച് അദ്ദേഹം പരമാത്മാവിനെ മാത്രം ദർശിച്ചു.
Verse 9
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
പരബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിന്റെ വികാസത്താൽ അദ്ദേഹം ദേഹബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടി. ഭക്തിയോഗാഗ്നിയാൽ കർമ്മമലങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ച് അദ്ദേഹം പരമാത്മാവിനെ മാത്രം ദർശിച്ചു.
Verse 10
जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मति: । लक्षित: पथि बालानां प्रशान्तार्चिरिवानल: ॥ १० ॥
യഥാർത്ഥത്തിൽ അദ്ദേഹം അങ്ങനെയല്ലായിരുന്നെങ്കിലും, വഴിയിലുള്ള സാധാരണക്കാർക്ക് ഉത്കലൻ വിഡ്ഢിയും അന്ധനും ബധിരനും ഭ്രാന്തനുമായി തോന്നി. ഭസ്മത്താൽ മൂടപ്പെട്ട അഗ്നി പോലെ അദ്ദേഹം വർത്തിച്ചു.
Verse 11
मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धा: समन्त्रिण: । वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमे: सुतम् ॥ ११ ॥
ഇക്കാരണത്താൽ മന്ത്രിമാരും കുടുംബത്തിലെ മുതിർന്നവരും ഉത്കലനെ ബുദ്ധിശൂന്യനും ഭ്രാന്തനുമായി കരുതി. അതിനാൽ ഭ്രമിയുടെ പുത്രനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുജനുമായ വത്സരനെ അവർ രാജാവാക്കി.
Verse 12
स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥ १२ ॥
വത്സര രാജാവിന് സ്വർവീഥി എന്ന് പേരായ പ്രിയപ്പെട്ട ഒരു പത്നിയുണ്ടായിരുന്നു. അവൾ പുഷ്പാർണ്ണൻ, തിഗ്മകേതു, ഇഷൻ, ഊർജ്ജൻ, വസു, ജയൻ എന്നിങ്ങനെ ആറ് പുത്രന്മാർക്ക് ജന്മം നൽകി.
Verse 13
पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतु: । प्रातर्मध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन् प्रभासुता: ॥ १३ ॥
പുഷ്പാർണന് പ്രഭാ, ദോഷാ എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് ഭാര്യമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. പ്രഭയിൽ നിന്ന് പ്രാതഃ, മധ്യന്ദിനം, സായം എന്ന മൂന്ന് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു.
Verse 14
प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रय: । व्युष्ट: सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ १४ ॥
ദോഷയിൽ നിന്ന് പ്രദോഷ, നിശിഥ, വ്യുഷ്ട എന്ന മൂന്ന് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു. വ്യുഷ്ടന്റെ ഭാര്യ പുഷ്കരിണിയിൽ നിന്ന് സർവതേജാ എന്ന മഹാശക്തിയുള്ള പുത്രൻ പിറന്നു.
Verse 15
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
സർവതേജയുടെ ഭാര്യ ആകൂതിയിൽ നിന്ന് ചാക്ഷുഷൻ എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു; മന്വന്തരാന്തത്തിൽ അദ്ദേഹം ആറാം മനുവായി. ചാക്ഷുഷ മനുവിന്റെ മഹിഷി നഡ്വലാ (വിരജ) നിർദോഷ പുത്രന്മാരായി—പുരു, കുത്സ, ത്രിത, ദ്യുമ്ന, സത്യവാൻ, ഋത, വ്രത, അഗ്നിഷ്ടോമ, അതീരാത്ര, പ്രദ്യുമ്ന, ശിബി, ഉല്മുക—എന്നിവരെ പ്രസവിച്ചു.
Verse 16
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
സർവതേജയുടെ ഭാര്യ ആകൂതിയിൽ നിന്ന് ചാക്ഷുഷൻ എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു; മന്വന്തരാന്തത്തിൽ അദ്ദേഹം ആറാം മനുവായി. ചാക്ഷുഷ മനുവിന്റെ മഹിഷി നഡ്വലാ (വിരജ) നിർദോഷ പുത്രന്മാരായി—പുരു, കുത്സ, ത്രിത, ദ്യുമ്ന, സത്യവാൻ, ഋത, വ്രത, അഗ്നിഷ്ടോമ, അതീരാത്ര, പ്രദ്യുമ്ന, ശിബി, ഉല്മുക—എന്നിവരെ പ്രസവിച്ചു.
Verse 17
उल्मुकोऽजनयत्पुत्रान्पुष्करिण्यां षडुत्तमान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम् ॥ १७ ॥
ഉല്മുകൻ തന്റെ ഭാര്യ പുഷ്കരിണിയിൽ നിന്ന് ആറു ഉത്തമ പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു. അവരുടെ പേരുകൾ—അംഗ, സുമന, ഖ്യാതി, ക്രതു, അങ്കിരാ, ഗയ.
Verse 18
सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् । यद्दौ:शील्यात्स राजर्षिर्निर्विण्णो निरगात्पुरात् ॥ १८ ॥
അംഗന്റെ ഭാര്യ സുനീഥാ വെനൻ എന്ന അത്യന്തം ദുഷ്ടസ്വഭാവമുള്ള പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു. വെനന്റെ ദൗശീല്യം കണ്ട രാജർഷി അംഗൻ നിരാശനായി നഗരംയും രാജ്യംയും വിട്ട് വനത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 19
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
വിദുരാ, മഹർഷികളുടെ ശാപവാക്ക് വജ്രംപോലെ അജേയമാണ്. ക്രോധത്തിൽ അവർ രാജാവ് വെനനെ ശപിച്ചതോടെ അവൻ മരിച്ചു. രാജാവില്ലാതായപ്പോൾ കള്ളരും ദുഷ്ടരും വളർന്നു, രാജ്യം അശാസിതമായി, പ്രജകൾ കഠിനമായി പീഡിതരായി. അതുകണ്ട് ഋഷികൾ വെനന്റെ വലങ്കൈയെ മഥനദണ്ഡമായി മഥിച്ചു; ഫലമായി നാരായണന്റെ അംശരൂപത്തിൽ പൃഥു എന്ന ആദി ക്ഷിതീശ്വരൻ അവതരിച്ചു.
Verse 20
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
രാജാവില്ലാതായപ്പോൾ കള്ളരും ദുഷ്ടരും പ്രജയെ പീഡിപ്പിച്ചു; രാജ്യം അശാസിതമായി ജനങ്ങൾ കഠിനമായി ദുഃഖിച്ചു. അപ്പോൾ ഋഷികൾ വെനന്റെ വലങ്കൈ മഥിച്ചു, നാരായണന്റെ അംശരൂപത്തിൽ പൃഥു എന്ന ആദി ക്ഷിതീശ്വരനെ പ്രസ്ഫുടമാക്കി.
Verse 21
विदुर उवाच तस्य शीलनिधे: साधोर्ब्रह्मण्यस्य महात्मन: । राज्ञ: कथमभूद्दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ ॥ २१ ॥
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സാദുവേ, ശീലനിധേ, ബ്രാഹ്മണ്യധർമ്മപ്രിയ മഹാത്മാവേ! അത്രയും സൗമ്യനായ രാജാവ് അംഗന് എങ്ങനെ വെനനെപ്പോലൊരു ദുഷ്ടപുത്രൻ ലഭിച്ചു, അവന്റെ കാരണത്താൽ രാജാവ് മനസ്സു മടുത്ത് രാജ്യം വിട്ടുപോയത് എങ്ങനെ?
Verse 22
किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डमयूयुजन् । दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदा: ॥ २२ ॥
വിദുരൻ ചോദിച്ചു—ധർമ്മത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള മുനിമാർ വെനനെ ഉദ്ദേശിച്ച് എന്തുകൊണ്ടാണ് ദണ്ഡവ്രതധാരിയായ രാജാവ് വെനനിൽ ബ്രഹ്മദണ്ഡമായ ശാപം പ്രയോഗിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചത്?
Verse 23
नावध्येय: प्रजापाल: प्रजाभिरघवानपि । यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योज: स्वतेजसा ॥ २३ ॥
രാജാവ് ചിലപ്പോൾ പാപകരമായ പ്രവൃത്തി ചെയ്തതായി തോന്നിയാലും പ്രജകൾ ഒരിക്കലും രാജാവിനെ അപമാനിക്കരുത്. കാരണം തന്റെ തേജസ്സും പരാക്രമവും കൊണ്ട് രാജാവ് മറ്റു എല്ലാ ഭരണാധിപന്മാരിലും അധികം പ്രഭാവശാലിയാണ്.
Verse 24
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मजचेष्टितम् । श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तम: ॥ २४ ॥
ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, സുനീഥയുടെ പുത്രനായ വേനന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തികളും എനിക്ക് വിവരിച്ചുതരണമേ. നിങ്ങൾ ഭൂത-ഭാവി എല്ലാം അറിയുന്നവൻ; ഞാൻ ശ്രദ്ധയുള്ള ഭക്തൻ, അതിനാൽ ദയവായി വിശദീകരിക്കൂ.
Verse 25
मैत्रेय उवाच अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिराजहार महाक्रतुम् । नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन्नाहूता ब्रह्मवादिभि: ॥ २५ ॥
ശ്രീ മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിദുര, രാജർഷി അങ്കൻ മഹാക്രതുവായ അശ്വമേധയജ്ഞം നടത്തി. ബ്രഹ്മവാദികളായ ഋത്വിക്കർ ദേവതകളെ ക്ഷണിച്ചിട്ടും, ശ്രമിച്ചിട്ടും ഒരു ദേവതയും ആ യജ്ഞത്തിൽ വന്നില്ല; പ്രത്യക്ഷമായുമില്ല.
Verse 26
तमूचुर्विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विज: । हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवता: ॥ २६ ॥
അപ്പോൾ യജ്ഞത്തിലെ ഋത്വിക്കർ അത്ഭുതപ്പെട്ട് യജമാനനായ രാജാവ് അങ്കനോട് പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ഞങ്ങൾ നെയ്യാദി ഹവിസ്സ് വിധിപൂർവ്വം ഹോമിക്കുന്നു; എങ്കിലും ദേവതകൾ അത് സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.
Verse 27
राजन् हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते । छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतै: ॥ २७ ॥
ഹേ രാജാവേ, നിങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ സമാഹരിച്ച ഹവിസ്സിന്റെ സാമഗ്രികൾ ദോഷരഹിതവും ശുദ്ധവുമാണ്. ഇവിടെ ഉള്ള വ്രതധാരികളായ ബ്രാഹ്മണർ വേദഛന്ദസ്സുകളും ‘അയാതയാമം’ എന്നപോലെ പിഴവില്ലാതെ, വിധിപൂർവ്വം ജപിക്കുന്നു.
Verse 28
न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि । यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवा: कर्मसाक्षिण: ॥ २८ ॥
ഹേ രാജാവേ, ദേവന്മാർക്ക് അപമാനമോ അവഗണനയോ ഉണ്ടായതായി ഞങ്ങൾ അണുവോളം പോലും കാണുന്നില്ല; എങ്കിലും യജ്ഞസാക്ഷികളായ ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല—എന്തുകൊണ്ടെന്ന് ഞങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല।
Verse 29
मैत्रेय उवाच अङ्गो द्विजवच: श्रुत्वा यजमान: सुदुर्मना: । तत्प्रष्टुं व्यसृजद्वाचं सदस्यांस्तदनुज्ञया ॥ २९ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ദ്വിജന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് യജമാനനായ അങ്കരാജാവ് അത്യന്തം വിഷണ്ണനായി. പിന്നെ അവരുടെ അനുവാദത്തോടെ മൗനം ഭേദിച്ച് യജ്ഞശാലയിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാ ഋത്വിക്കുകളോടും ചോദിച്ചു।
Verse 30
नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह । सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ ३० ॥
അങ്കരാജാവ് പറഞ്ഞു—ആഹ്വാനിച്ചിട്ടും ദേവന്മാർ വരുന്നില്ല; ഇവിടെ തങ്ങളുടെ അവകാശഭാഗവും സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ഹേ സദസസ്പതിമാരേ, ഞാൻ ചെയ്ത അപരാധം എന്തെന്ന് പറയുക।
Verse 31
सदसस्पतय ऊचु: नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक्स्थितम् । अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रज: ॥ ३१ ॥
സദസസ്പതിമാർ പറഞ്ഞു—ഹേ നരദേവാ, ഈ ജന്മത്തിൽ നിങ്ങളുടെ മനസ്സിലുപോലും പാപത്തിന്റെ ലേശമില്ല; നിങ്ങൾ ഒട്ടും അപരാധിയല്ല. എന്നാൽ മുൻജന്മത്തിലെ ഒരു പാപം ഉണ്ട്; അതിനാൽ എല്ലാ യോഗ്യതകളും ഉണ്ടായിട്ടും നിങ്ങൾ പുത്രഹീനനാണ്।
Verse 32
तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥
അതുകൊണ്ട് ഹേ നൃപാ, നിനക്ക് മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ. നീ ഉടൻ തന്നെ സുതനുലാഭത്തിനുള്ള മാർഗം സ്വീകരിക്കണം. പുത്രകാമനയോടെ നീ യജ്ഞം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, യജ്ഞഭോക്താവായ പരമേശ്വരൻ പ്രസന്നനായി നിനക്ക് പുത്രനെ നൽകും।
Verse 33
तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकस: । यद्यज्ञपुरुष: साक्षादपत्याय हरिर्वृत: ॥ ३३ ॥
പുത്രലാഭം ആഗ്രഹിച്ച് യജ്ഞപുരുഷനായ സാക്ഷാത് ഹരിയെ ക്ഷണിക്കുമ്പോൾ, ദേവന്മാരെല്ലാം അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം വന്ന് യാഗത്തിൽ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ഭാഗം സ്വീകരിക്കുന്നു।
Verse 34
तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जन: । आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदय: ॥ ३४ ॥
ജനങ്ങൾ ഏത് ഏത് ആഗ്രഹങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ, ആരാധിക്കപ്പെട്ട ഹരി അവയെല്ലാം ദാനം ചെയ്യുന്നു; എങ്ങനെ ആരാധിക്കുമോ അതുപോലെ തന്നെയാണ് ഫലോദയം।
Verse 35
इति व्यवसिता विप्रास्तस्य राज्ञ: प्रजातये । पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ३५ ॥
ഇങ്ങനെ വിപ്രന്മാർ രാജാവ് അങ്കന് സന്താനലാഭത്തിനായി തീരുമാനിച്ച്, സർവ്വജീവികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ശിപിവിഷ്ട വിഷ്ണുവിന് പുരോഡാശം അർപ്പിച്ചു।
Verse 36
तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बर: । हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ ३६ ॥
അഗ്നിയിൽ ഹവി അർപ്പിച്ചതുമാത്രം യാഗവേദിയിൽ നിന്ന് ഒരാൾ ഉദിച്ചു—സ്വർണമാലയും വെളുത്ത വസ്ത്രവും ധരിച്ച്—സ്വർണപാത്രത്തിൽ പാലിൽ വേവിച്ച പായസം എടുത്തുകൊണ്ട്।
Verse 37
स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् । अवघ्राय मुदा युक्त: प्रादात्पत्न्या उदारधी: ॥ ३७ ॥
പുരോഹിതരുടെ അനുമതി വാങ്ങി, ഉദാരബുദ്ധിയുള്ള രാജാവ് ചേർത്ത കൈകളിൽ ആ അന്നപ്രസാദം എടുത്തു, അതിന്റെ സുഗന്ധം ആസ്വദിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ഒരു ഭാഗം ഭാര്യയ്ക്ക് നൽകി।
Verse 38
सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे । गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा ॥ ३८ ॥
രാജ്ഞിക്ക് പുത്രന്മാരില്ലായിരുന്നുവെങ്കിലും, ആ പുംസവന പ്രസാദം കഴിച്ചശേഷം അവൾ ഭർത്താവിൽ നിന്ന് ഗർഭം ധരിക്കുകയും യഥാസമയം ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 39
स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रत: । अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिक: ॥ ३९ ॥
ആ ബാലൻ അധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച മൃത്യുവായ തന്റെ മാതാമഹനെ (അപ്പൂപ്പനെ) അനുഗമിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ വലിയൊരു അധർമ്മിയായിത്തീർന്നു.
Verse 40
स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचर: । हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जन: ॥ ४० ॥
വില്ലും അമ്പുമെടുത്ത് കാട്ടിലേക്ക് പോയി ആ ക്രൂരനായ ബാലൻ പാവപ്പെട്ട മാനുകളെ വേട്ടയാടിയിരുന്നു. അവനെ കാണുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ 'ഇതാ ക്രൂരനായ വേനൻ വരുന്നു!' എന്ന് നിലവിളിക്കുമായിരുന്നു.
Verse 41
आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यानतिदारुण: । प्रसह्य निरनुक्रोश: पशुमारममारयत् ॥ ४१ ॥
ആ കുട്ടി എത്ര ക്രൂരനായിരുന്നുവെന്നാൽ, സമപ്രായക്കാരായ കുട്ടികളോടൊപ്പം കളിക്കുമ്പോൾ മൃഗങ്ങളെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ അവരെ നിർदयമായി കൊലപ്പെടുത്തുമായിരുന്നു.
Verse 42
तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर्विविधैर्नृप: । यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत्सुदुर्मना: ॥ ४२ ॥
തന്റെ മകനായ വേനന്റെ ക്രൂരമായ പെരുമാറ്റം കണ്ട്, അംഗരാജാവ് അവനെ നന്നാക്കാൻ പലവിധത്തിൽ ശിക്ഷിച്ചു, എന്നാൽ അവനെ നേർവഴിക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അതിനാൽ രാജാവ് അതീവ ദുഃഖിതനായി.
Verse 43
प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिन: । कदपत्यभृतं दु:खं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥ ४३ ॥
രാജാവ് മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—പുത്രനില്ലാത്തവർ തീർച്ചയായും ഭാഗ്യവാന്മാർ. അവർ മുൻജന്മത്തിൽ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചതിനാൽ, ദുഷ്പുത്രനാൽ ഉണ്ടാകുന്ന അസഹ്യ ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതില്ല.
Verse 44
यत: पापीयसी कीर्तिरधर्मश्च महान्नृणाम् । यतो विरोध: सर्वेषां यत आधिरनन्तक: ॥ ४४ ॥
ദുഷ്പുത്രൻ മൂലം മനുഷ്യന്റെ കീർത്തി മങ്ങിപ്പോകുന്നു; പാപകീർത്തി മാത്രം പടരുന്നു. വീട്ടിൽ അവന്റെ അധർമ്മം എല്ലാവരിലും കലഹം വളർത്തി, അതിൽ നിന്ന് അവസാനമില്ലാത്ത ആശങ്ക മാത്രം ജനിക്കുന്നു.
Verse 45
कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मन: । पण्डितो बहु मन्येत यदर्था: क्लेशदा गृहा: ॥ ४५ ॥
വിവേകിയും ബുദ്ധിമാനുമായ ഒരാൾ അത്തരം മൂല്യമില്ലാത്ത പുത്രനെ എന്തിന് ആഗ്രഹിക്കും? അത്തരം പുത്രൻ ജീവന് മോഹബന്ധനമാണ്; അവനാൽ വീടുതന്നെ ക്ലേശസ്ഥലമാകും.
Verse 46
कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् । निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहा: ॥ ४६ ॥
പിന്നെ രാജാവ് ചിന്തിച്ചു—സദ്പുത്രനേക്കാൾ ദുഷ്പുത്രൻ തന്നെ നല്ലത്; സദ്പുത്രൻ വീട്ടിനോടുള്ള ആസക്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു, ദുഷ്പുത്രൻ അങ്ങനെ അല്ല. ദുഷ്പുത്രൻ വീടിനെ നരകസമമാക്കുന്നതിനാൽ, ബുദ്ധിമാൻ സ്വാഭാവികമായി വേഗം ഗൃഹബന്ധത്തിൽ നിന്ന് വിരക്തനാകും.
Verse 47
एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहा- न्निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् । अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभि- र्हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ ४७ ॥
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച രാജാവ് അങ്കന് രാത്രിയിൽ ഉറക്കം ലഭിച്ചില്ല; ഗൃഹജീവിതത്തോട് പൂർണ്ണ വിരക്തനായി. ഒരിക്കൽ അർദ്ധരാത്രിയിൽ കിടക്കയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, ഗാഢനിദ്രയിൽ ആയിരുന്ന വേനന്റെ മാതാവായ ഭാര്യയെ വിട്ട്, മഹാസമൃദ്ധമായ രാജ്യത്തോടുള്ള എല്ലാ ആസക്തിയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ആരും കാണാതെ നിശ്ശബ്ദമായി വീട് വിട്ട് വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 48
विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजा: पुरोहितामात्यसुहृद्गणादय: । विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिन: ॥ ४८ ॥
രാജാവ് വൈരാഗ്യത്തോടെ ഗൃഹം വിട്ടുപോയെന്ന് അറിഞ്ഞതുമാത്രം പ്രജകളും പുരോഹിതന്മാരും മന്ത്രിമാരും സുഹൃത്തുക്കളും അത്യന്തം ദുഃഖാകുലരായി. അവർ ലോകമൊട്ടാകെ അവനെ തേടി നടന്നു; അപ്രാപ്തനായ യോഗി ഉള്ളിൽ മറഞ്ഞ പരമാത്മാവിനെ അന്വേഷിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 49
अलक्षयन्त: पदवीं प्रजापते- र्हतोद्यमा: प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् । ऋषीन् समेतानभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम् ॥ ४९ ॥
എവിടെയും തിരഞ്ഞിട്ടും രാജാവിന്റെ ഒരു അടയാളവും കിട്ടാതിരുന്നതിനാൽ ജനങ്ങൾ നിരാശരായി. അവർ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി; രാജാവിന്റെ അഭാവം മൂലം അവിടെ ദേശത്തിലെ മഹർഷിമാർ ഒന്നിച്ചുകൂടിയിരുന്നു. കണ്ണീരോടെ അവർ ഋഷിമാരെ വന്ദിച്ച് രാജാവിനെ എവിടെയും കണ്ടെത്താനായില്ലെന്ന് വിശദമായി അറിയിച്ചു।
Frequently Asked Questions
Vidura’s question introduces the next major narrative arc (the Pracetās and their devotional achievements). The Bhāgavata uses this inquiry as a hinge: from Dhruva’s concluded episode to the continuation of dynastic history that will intersect with the Pracetās, Nārada, and the restoration of dharma through exemplary rulers.
The text presents Utkala as internally fixed in self-realization—seeing the Supersoul in all and all in the Supersoul—while externally indifferent to social performance. Like “fire covered with ashes,” his spiritual potency is concealed; worldly observers misread his nonconformity as incapacity, illustrating how transcendence can be misunderstood when judged by material norms.
The priests diagnose no present offense in Aṅga’s conduct or ritual execution, but identify a prior-life karmic impediment manifesting as childlessness. Since yajña is meant for Hari as the ultimate enjoyer, they redirect the sacrifice toward Viṣṇu; when Hari is properly worshiped, the demigods—being His empowered administrators—naturally receive their shares.
Bhāgavata theology allows for complex karmic inheritance and the autonomy of the jīva: a virtuous parent may receive a difficult progeny due to residual karma and the incoming soul’s dispositions. The narrative uses this to teach detachment, the limits of material arrangements, and the need for divine-centered dharma rather than mere social respectability.
Aṅga’s renunciation is triggered by grief and disillusionment with Vena’s incorrigible cruelty, revealing how adharma in leadership corrodes the very purpose of rulership. His disappearance creates a power vacuum, leading to social disorder and the sages’ intervention—setting up Vena’s later actions, his punishment, and the eventual advent of Pṛthu as dharma-restorer.