Adhyaya 1
Genealogies of Svāyambhuva Manu, the Appearance of Yajña, and Atri’s Sons (Brahmā–Viṣṇu–Śiva Expansions)
മൈത്രേയൻ വിദുരനോട് സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ മുൻകഥകളിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി വംശവ്യാപ്തി വ്യക്തമായി വിവരിക്കുന്നു. മനുവിന്റെ പുത്രിമാരായ ആകൂതി, ദേവഹൂതി, പ്രസൂതി എന്നിവർ പ്രജാപതി വംശങ്ങളിൽ വിവാഹിതരായി സൃഷ്ടിയുടെ സാമൂഹ്യ-ദൈവിക ബന്ധജാലം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ആകൂതി-രുചിയിൽ നിന്ന് യജ്ഞൻ (വിഷ്ണുവിന്റെ യജ്ഞേശാവതാരം)യും ദക്ഷിണയും ജനിക്കുന്നു; ഈ മന്വന്തരത്തിൽ യജ്ഞൻ ഇന്ദ്രനാകുകയും അവന്റെ പുത്രന്മാർ തുഷിതന്മാർ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് കർദമന്റെ പുത്രിമാരുടെ സന്തതിയും ദേവകുല്യാ പോലുള്ള പുണ്യധാരകൾ ദിവ്യസ്പർശത്തോട് ബന്ധപ്പെട്ടു വരുന്നതും പറയുന്നു. വിദുരന്റെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി അത്രിയുടെ തപസ്സിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു-ശിവൻ ഒരേസമയം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു തങ്ങളുടെ ഏകത്വം ബോധിപ്പിച്ച് സോമൻ, ദത്താത്രേയൻ, ദുര്വാസാ എന്നീ അംശങ്ങളെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. അങ്ഗിരസ്, പുലസ്ത്യ, പുലഹ, ക്രതു, വസിഷ്ഠ, ഭൃഗു മുതലായ ഋഷിവംശങ്ങളും പരാമർശിക്കുന്നു. അവസാനം ദക്ഷ-പ്രസൂതി പ്രസംഗത്തിൽ സതിയുടെ വിവാഹവും ദക്ഷൻ ശിവനെ അപമാനിച്ചതും കാണിച്ച് അടുത്ത സംഭവങ്ങൾക്ക് പാലം പണിയുന്നു।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच मनोस्तु शतरूपायां तिस्र: कन्याश्च जज्ञिरे । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुता: ॥ १ ॥
ശ്രീ മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—സ്വായംഭുവ മനു തന്റെ ഭാര്യ ശതരൂപയിൽ മൂന്നു പുത്രിമാരെ ജനിപ്പിച്ചു; അവർ ആകൂതി, ദേവഹൂതി, പ്രസൂതി എന്നിങ്ങനെ പ്രസിദ്ധർ.
Verse 2
आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृप: । पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदित: ॥ २ ॥
രാജാവായ സ്വായംഭുവ മനു, ഭാര്യ ശതരൂപയുടെ സമ്മതത്തോടെ, സഹോദരന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും, പുത്രികാധർമ്മം അനുസരിച്ച് ആകൂതിയെ പ്രജാപതി രുചിക്കു നൽകി; അവളിൽ ജനിക്കുന്ന പുത്രനെ മനുവിന് പുത്രനായി തിരികെ നൽകണമെന്ന വ്യവസ്ഥയോടെ.
Verse 3
प्रजापति: स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् । मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ ३ ॥
ആ ഭഗവാനായ പ്രജാപതി രുചി, ബ്രാഹ്മണതേജസ്സിൽ സമൃദ്ധൻ, പരമ സമാധിയാൽ ആകൂതിയിൽ ഒരു പുത്രനും ഒരു പുത്രിയും—അങ്ങനെ ഒരു ദ്വയം—ജനിപ്പിച്ചു.
Verse 4
यस्तयो: पुरुष: साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् । या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ॥ ४ ॥
ആകൂതിയുടെ രണ്ടു സന്തതികളിൽ പുത്രൻ സാക്ഷാൽ വിഷ്ണു—യജ്ഞസ്വരൂപനായ ഭഗവാൻ; പുത്രി ശ്രീലക്ഷ്മിയുടെ അംശരൂപയായ ‘ദക്ഷിണാ’, ഭഗവാന്റെ നിത്യ സഹധർമ്മിണി.
Verse 5
आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्या: पुत्रं विततरोचिषम् । स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम् ॥ ५ ॥
സ്വായംഭുവ മനു അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ മകളുടെ പുത്രനായ ദീപ്തിമാനായ യജ്ഞനെ തന്റെ വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു; ജാമാതാവായ രുചി ദക്ഷിണയെ തന്റെ കൂടെ തന്നെ പാർപ്പിച്ചു.
Verse 6
तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पति: । तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद् द्वादशात्मजान् ॥ ६ ॥
യജുഷ്കർമങ്ങളുടെ അധിപനായ ഭഗവാൻ യജ്ഞൻ, തനിയെ ഭർത്താവായി ആഗ്രഹിച്ച ദക്ഷിണയെ വിവാഹം ചെയ്തു; ഭാര്യ തൃപ്തയായപ്പോൾ താനും പ്രസന്നനായി അവളിൽ പന്ത്രണ്ടു പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു.
Verse 7
तोष: प्रतोष: सन्तोषो भद्र: शान्तिरिडस्पति: । इध्म: कविर्विभु: स्वह्न: सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७ ॥
യജ്ഞനും ദക്ഷിണയും ജനിപ്പിച്ച പന്ത്രണ്ടു പുത്രന്മാർ: തോഷ, പ്രതോഷ, സന്തോഷ, ഭദ്ര, ശാന്തി, ഇഡസ്പതി, ഇധ്മ, കവി, വിഭു, സ്വഹ്ന, സുദേവ, രോചന।
Verse 8
तुषिता नाम ते देवा आसन्स्वायम्भुवान्तरे । मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञ: सुरगणेश्वर: ॥ ८ ॥
സ്വായംഭുവ മന്വന്തരത്തിൽ ഈ പുത്രന്മാർ ‘തുഷിത’ എന്ന പേരിലുള്ള ദേവഗണമായി മാറി. മരീചി സപ്തർഷികളുടെ തലവനായി; യജ്ഞൻ ദേവഗണങ്ങളുടെ അധിപതി—ഇന്ദ്രൻ—ആയി.
Verse 9
प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । तत्पुत्रपौत्रनप्तृणामनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ ९ ॥
സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരായ പ്രിയവ്രതനും ഉത്താനപാദനും മഹാശക്തിയുള്ള രാജാക്കന്മാരായി. അവരുടെ പുത്ര-പൗത്ര-പ്രപൗത്ര സന്തതി ആ കാലത്ത് ത്രിലോകമൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ചു.
Verse 10
देवहूतिमदात्तात कर्दमायात्मजां मनु: । तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १० ॥
പ്രിയ പുത്രാ, സ്വായംഭുവ മനു തന്റെ അതിപ്രിയ പുത്രി ദേവഹൂതിയെ കർദമ മുനിക്കു ഏല്പിച്ചു. അവരുടെ ബന്ധവൃത്താന്തം ഞാൻ മുമ്പേ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; നീയും അതു പ്രായം മുഴുവനായി കേട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 11
दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनु: । प्रायच्छद्यत्कृत: सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ ११ ॥
സ്വായംഭുവ മനു ബ്രഹ്മപുത്രനായ ദക്ഷനു തന്റെ പുത്രി പ്രസൂതിയെ നൽകി. ദക്ഷന്റെ സന്തതിയാൽ സൃഷ്ടി വിപുലമായി, അവരുടെ വംശം ത്രിലോകമൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ചു.
Verse 12
या: कर्दमसुता: प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नय: । तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२ ॥
മുമ്പ് പറഞ്ഞ കർദമ മുനിയുടെ ഒൻപത് പുത്രിമാർ ഒൻപത് ബ്രഹ്മർഷിമാർക്ക് ഭാര്യകളായി നൽകിയിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ആ ഒൻപത് പുത്രിമാരുടെ സന്തതിപരമ്പര ഞാൻ വിവരിക്കും; എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക.
Verse 13
पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा । कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत् ॥ १३ ॥
കർദമ മുനിയുടെ പുത്രി കലാ, മരീചിയുടെ ഭാര്യയായി, രണ്ട് സന്താനങ്ങളെ പ്രസവിച്ചു—കശ്യപനും പൂർണിമയും. അവരുടെ സന്തതിയാൽ ലോകം എല്ലാടവും നിറഞ്ഞു.
Verse 14
पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप । देवकुल्यां हरे: पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिव: ॥ १४ ॥
ഹേ വിദുര, കശ്യപനും പൂർണിമയും എന്ന രണ്ടു പുത്രന്മാരിൽ പൂർണിമ വിരജ, വിശ്വഗ, ദേവകുല്യാ എന്നീ മൂന്നു സന്താനങ്ങളെ പ്രസവിച്ചു. അവരിൽ ദേവകുല്യാ ശ്രീഹരിയുടെ പാദപദ്മങ്ങൾ കഴുകിയ പുണ്യജലമായിരുന്നു; അതേ ജലം പിന്നീടു ദേവലോകത്തിലെ ഗംഗയായി മാറി.
Verse 15
अत्रे: पत्न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशस: सुतान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ १५ ॥
അത്രി മുനിയുടെ ഭാര്യ അനസൂയ മൂന്നു മഹാപ്രശസ്ത പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു—സോമൻ, ദത്താത്രേയൻ, ദുര്വാസാവ്. അവർ യഥാക്രമം ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നിവരുടെ അംശരൂപങ്ങൾ; സോമൻ ബ്രഹ്മാംശം, ദത്താത്രേയൻ വിഷ്ണ്വംശം, ദുര്വാസാവ് ശിവാംശം.
Verse 16
विदुर उवाच अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठा: स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । किञ्चिच्चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६ ॥
വിദുരൻ പറഞ്ഞു: ഗുരോ, സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-പ്രളയങ്ങളുടെ കാരണങ്ങളായ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നീ ശ്രേഷ്ഠ ദേവന്മാർ എങ്ങനെ അത്രി മുനിയുടെ ഭാര്യയിൽ നിന്ന് സന്താനരൂപത്തിൽ ജനിച്ചു? ദയവായി എനിക്ക് ഇത് വിശദീകരിക്കൂ.
Verse 17
मैत्रेय उवाच ब्रह्मणा चोदित: सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदां वर: । सह पत्न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थित: ॥ १७ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: സൃഷ്ടിവംശം വർധിപ്പിക്കുവാൻ ബ്രഹ്മദേവൻ ആജ്ഞാപിച്ചപ്പോൾ, ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അത്രി മുനി അനസൂയയെ വിവാഹം ചെയ്ത് ഭാര്യയോടൊപ്പം ഋക്ഷ എന്ന പർവതത്തിന്റെ താഴ്വരയിൽ ചെന്നു കഠിന തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടു.
Verse 18
तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने । वार्भि: स्रवद्भिरुद्घुष्टेनिर्विन्ध्याया: समन्तत: ॥ १८ ॥
ആ പർവതതാഴ്വരയിലെ കാനനത്തിൽ പലാശപുഷ്പഗുച്ഛങ്ങളും അശോകവൃക്ഷങ്ങളും നിറഞ്ഞിരുന്നു. അവിടെ നിർവിന്ധ്യാ എന്ന നദി ഒഴുകി, വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്ന ജലത്തിന്റെ മധുരധ്വനി ചുറ്റുമെങ്ങും മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ആ ദമ്പതികൾ ആ മനോഹര തീരത്തെത്തി.
Verse 19
प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनि: । अतिष्ठदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजन: ॥ १९ ॥
അവിടെ മഹർഷി അത്രി പ്രാണായാമംകൊണ്ട് മനസ്സിനെ സംയമിപ്പിച്ച് ആസക്തി നിഗ്രഹിച്ചു; ദ്വന്ദ്വരഹിതനായി, വായുവേ ആഹാരമാക്കി, ഒരു കാലിൽ നിന്നുകൊണ്ട് നൂറുവർഷം തപസ്സു ചെയ്തു।
Verse 20
शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वर: । प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥
അവൻ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—“ഞാൻ ജഗദീശ്വരന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അവൻ പ്രസന്നനായി എനിക്ക് അവനോടു തുല്യനായ ഒരു പുത്രനെ ദയചെയ്യട്ടെ.”
Verse 21
तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना । निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्न: समीक्ष्य प्रभवस्त्रय: ॥ २१ ॥
അത്രി മുനി ഇങ്ങനെ കഠിന തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ, പ്രാണായാമം ഇന്ധനമായ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു; അതിനെ ത്രിലോകത്തിലെ മൂന്ന് പ്രധാന ദേവന്മാർ കണ്ടു।
Verse 22
अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगै: । वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययु: ॥ २२ ॥
അപ്പോൾ ആ മൂന്ന് ദേവന്മാർ അപ്സരസ്സുകൾ, മുനികൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, നാഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയ സ്വർഗ്ഗവാസികളോടൊപ്പം, തപസ്സാൽ പ്രശസ്തനായ ആ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് എത്തി।
Verse 23
तत्प्रादुर्भावसंयोगविद्योतितमना मुनि: । उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
അവർ ഒരുമിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതോടെ മുനിയുടെ മനസ്സ് ആനന്ദത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു. അദ്ദേഹം ഒരു കാലിൽ നിന്നുകൊണ്ടുതന്നെ ദേവശ്രേഷ്ഠരെ കണ്ടു; അവരെ കണ്ട ഉടൻ, പ്രയാസമുണ്ടായാലും, ഒരു കാലിൽ തന്നെയായി അവരിലേക്കു സമീപിച്ചു।
Verse 24
प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलि: । वृषहंससुपर्णस्थान् स्वै: स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान् ॥ २४ ॥
അനന്തരം മുനി ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്ത്, അർഹണാഞ്ജലി അർപ്പിച്ച്, വൃഷഭ-ഹംസ-ഗരുഡവാഹനങ്ങളിൽ ഇരുന്ന ദേവന്മാരെ വണങ്ങി।
Verse 25
कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् । तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५ ॥
അവരുടെ കരുണാഭരിതമായ ദൃഷ്ടിയും ഹസനമുഖവും കണ്ടു അത്രി മുനി അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; അവരുടെ ദിവ്യപ്രഭയിൽ കണ്ണുകൾ മങ്ങിപ്പോയതിനാൽ കുറച്ചു നേരം കണ്ണടച്ചു നിന്നു।
Verse 26
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥
ചിത്തം അവരിലേക്കു ചായിച്ചിരുന്നെങ്കിലും മുനി ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഏകീകരിച്ച്, കൈകൂപ്പി, മധുരവചനങ്ങളാൽ സർവ്വലോകഗരീയസന്മാരായ ദേവന്മാരെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 27
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥
അത്രി പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ഗിരീശാ! സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, ലയം എന്നിവയ്ക്കായി മായാഗുണങ്ങളാൽ വിഭജിതരായി യുഗം യുഗമായി നിങ്ങൾ മൂന്നു ദേഹങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. നിങ്ങളെല്ലാവർക്കും ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; എന്റെ പ്രാർത്ഥനയാൽ നിങ്ങളിൽ ആരെയാണ് ഞാൻ വിളിച്ചത്?
Verse 28
एको मयेह भगवान्विविधप्रधानै- श्चित्तीकृत: प्रजननाय कथं नु यूयम् । अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद् ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८ ॥
പുത്രപ്രാപ്തിക്കായി ഞാൻ ഒരേയൊരു പരമഭഗവാനെയേ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ചുള്ളൂ; അവൻ ജീവികളുടെ മനസ്സിനും അപ്പുറമാണ്, എന്നിട്ടും നിങ്ങൾ മൂവരും ഇവിടെ എങ്ങനെ വന്നു? ദയവായി പറഞ്ഞ് എന്റെ മഹാവിസ്മയം നീക്കുക।
Verse 29
मैत्रेय उवाच इति तस्य वच: श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभा: । प्रत्याहु: श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो ॥ २९ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—അത്രി മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ആ മൂന്ന് ദേവശ്രേഷ്ഠർ പുഞ്ചിരിച്ചു, മൃദുവായ മധുരവാക്കുകളാൽ ആ ഋഷിയോട് മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 30
देवा ऊचु: यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥ ३० ॥
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നിന്റെ സങ്കൽപ്പം സിദ്ധമാണ്; നീ നിശ്ചയിച്ചതുപോലെ തന്നെയാകും, മറ്റെങ്ങനെല്ല. നീ ധ്യാനിച്ച ആ ഏകസ്വരൂപം ഞങ്ങളാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നിന്റെ അടുക്കൽ വന്നത്।
Verse 31
अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुता: । भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यश: ॥ ३१ ॥
ഹേ പ്രിയനേ! ഞങ്ങളുടെ അംശഭൂതരായ നിന്റെ പുത്രന്മാർ ലോകവിഖ്യാതരാകും. നിനക്ക് മംഗളം—അവർ ലോകമൊട്ടാകെ നിന്റെ യശസ്സിനെ വ്യാപിപ്പിക്കും.
Verse 32
एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मु: सुरेश्वरा: । सभाजितास्तयो: सम्यग्दम्पत्योर्मिषतोस्तत: ॥ ३२ ॥
ഇങ്ങനെ വരം നൽകി, ദമ്പതികൾ നോക്കി നിൽക്കേ ആ മൂന്ന് സുരേശ്വരന്മാർ (ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, മഹേശ്വരൻ) അവിടെ നിന്ന് അന്തർധാനം ചെയ്തു; ദമ്പതികൾ അവരെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു കഴിഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 33
सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् । दुर्वासा: शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरस: प्रजा: ॥ ३३ ॥
പിന്നീട് ബ്രഹ്മാവിന്റെ അംശത്തിൽ നിന്ന് സോമൻ (ചന്ദ്രദേവൻ) ജനിച്ചു; വിഷ്ണുവിന്റെ അംശത്തിൽ നിന്ന് യോഗവിദനായ ദത്താത്രേയൻ അവതരിച്ചു; ശങ്കരന്റെ അംശത്തിൽ നിന്ന് ദുര്വാസൻ ജനിച്ചു. ഇനി അങ്ഗിരസന്റെ അനേകം സന്തതികളെ എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക.
Verse 34
श्रद्धा त्वङ्गिरस: पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यका: । सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा ॥ ३४ ॥
അംഗിരസിന്റെ ഭാര്യ ശ്രദ്ധ നാല് പുത്രിമാരെ പ്രസവിച്ചു—സിനീവാലി, കുഹൂ, രാകാ, നാലാമത്തേത് അനുമതി।
Verse 35
तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे । उतथ्यो भगवान्साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पति: ॥ ३५ ॥
ആ നാല് പുത്രിമാരോടൊപ്പം അവൾക്ക് മറ്റൊരു രണ്ട് പുത്രന്മാരും ജനിച്ചു; സ്വാരോചിഷ മന്വന്തരത്തിൽ അവർ പ്രസിദ്ധർ—ഉതഥ്യനും ബ്രഹ്മനിഷ്ഠനായ ബൃഹസ്പതിയും।
Verse 36
पुलस्त्योऽजनयत्पत्न्यामगस्त्यं च हविर्भुवि । सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निर्विश्रवाश्च महातपा: ॥ ३६ ॥
പുലസ്ത്യൻ തന്റെ ഭാര്യ ഹവിർഭൂവിൽ അഗസ്ത്യൻ എന്ന പുത്രനെ ജനിപ്പിച്ചു; അവൻ അടുത്ത ജന്മത്തിൽ ദഹ്രാഗ്നിയായി. അതുപോലെ, പുലസ്ത്യന് മറ്റൊരു മഹാതപസ്വിയായ പുത്രനും ഉണ്ടായി—വിശ്രവാ।
Verse 37
तस्य यक्षपतिर्देव: कुबेरस्त्विडविडासुत: । रावण: कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषण: ॥ ३७ ॥
വിശ്രവയ്ക്ക് രണ്ട് ഭാര്യമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇഡവിഡയിൽ നിന്ന് യക്ഷാധിപനായ ദേവൻ കുബേരൻ ജനിച്ചു; മറ്റൊരു ഭാര്യയിൽ നിന്ന് രാവണൻ, കുംഭകർണൻ, വിഭീഷണൻ ജനിച്ചു।
Verse 38
पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् । कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८ ॥
പുലഹ മഹർഷിയുടെ ഭാര്യ ഗതി മൂന്ന് സത്പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു—കർമശ്രേഷ്ഠൻ, വരീയാൻ, സഹിഷ്ണു; അവർ എല്ലാവരും മഹാമതികളായ മഹർഷിമാരായിരുന്നു।
Verse 39
क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत । ऋषीन्षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ ३९ ॥
ക്രതുവിന്റെ ഭാര്യ ക്രിയ വാലഖില്യന്മാർ എന്നറിയപ്പെടുന്ന അറുപതിനായിരം മഹർഷിമാരെ പ്രസവിച്ചു. അവർ ബ്രഹ്മജ്ഞാനതേജസ്സാൽ ദീപ്തരായിരുന്നു.
Verse 40
ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप । चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमला: ॥ ४० ॥
പരന്തപാ! വസിഷ്ഠൻ തന്റെ ഭാര്യ ഊർജാ (അരുന്ധതി)യിൽ ചിത്രകേതു മുഖ്യനായ ഏഴ് നിർമല ബ്രഹ്മർഷി പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു.
Verse 41
चित्रकेतु: सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च । उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान्शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१ ॥
ആ ഏഴ് ഋഷികളുടെ പേരുകൾ: ചിത്രകേതു, സുരോചി, വിരജാ, മിത്ര, ഉൽബണ, വസുഭൃദ്യാന, ദ്യുമാൻ. വസിഷ്ഠന്റെ മറ്റൊരു ഭാര്യയിൽ നിന്നും മറ്റു സാമർത്ഥ്യമുള്ള പുത്രന്മാരും ജനിച്ചു.
Verse 42
चित्तिस्त्वथर्वण: पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् । दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२ ॥
അഥർവൻ്റെ ഭാര്യ ചിത്തി ധൃതവ്രതൻ എന്ന പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു; അവൻ ദധ്യഞ്ചൻ (അശ്വശിരാ) എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധൻ. ഇനി ഭൃഗുവംശം എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക.
Verse 43
भृगु: ख्यात्यां महाभाग: पत्न्यां पुत्रानजीजनत् । धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ ४३ ॥
മഹാഭാഗനായ ഭൃഗു ഖ്യാതി എന്ന ഭാര്യയിൽ ധാതാ, വിധാതാ എന്ന രണ്ട് പുത്രന്മാരെയും, ഭഗവാനോടു പരമഭക്തിയുള്ള ശ്രീ എന്ന പുത്രിയെയും ജനിപ്പിച്ചു.
Verse 44
आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् । ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्ड: प्राण एव च ॥ ४४ ॥
മേരു മുനിക്കു ആയതി, നിയതി എന്ന രണ്ടു പുത്രിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. അവരെ ധാതാവിനും വിധാതാവിനും ദാനമായി നൽകി. അവരിൽ നിന്ന് മൃകണ്ഡനും പ്രാണനും എന്ന രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു.
Verse 45
मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनि: । कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुत: ॥ ४५ ॥
മൃകണ്ഡനിൽ നിന്ന് മാർകണ്ഡേയ മുനി ജനിച്ചു; പ്രാണനിൽ നിന്ന് വേദശിരാ മുനി ജനിച്ചു. വേദശിരയുടെ പുത്രൻ ഭഗവാൻ ഉശനാ (ശുക്രാചാര്യൻ), ‘കവി’ എന്നും ഭാര്ഗവൻ എന്നും പ്രസിദ്ധൻ.
Verse 46
त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ शृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥
ഹേ ക്ഷത്താ (വിദുര), ഈ മുനിമാർ തങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിസന്തതികളാൽ ലോകങ്ങളെ വർധിപ്പിച്ചു. കർദമന്റെ പുത്രിമാരിൽ നിന്നുള്ള സന്താനപരമ്പര ഇതാ നിനക്കു പറഞ്ഞു.
Verse 47
त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ शृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥
ശ്രദ്ധയോടെ ഈ വംശവിവരണം ശ്രവിക്കുന്നവന്റെ പാപങ്ങൾ ഉടൻ തന്നെ നശിക്കുന്നു. മനുവിന്റെ പുത്രി പ്രസൂതിയെ ബ്രഹ്മപുത്രനായ ദക്ഷൻ ഭാര്യയായി സ്വീകരിച്ചു.
Verse 48
तस्यां ससर्ज दुहितृ: षोडशामललोचना: । त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभु: ॥ ४८ ॥
പ്രസൂതിയിൽ ദക്ഷൻ താമരപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള പതിനാറ് അതിസുന്ദര പുത്രിമാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവരിൽ പതിമൂന്നെ ധർമ്മനു വിവാഹമായി നൽകി, ഒരുത്തിയെ അഗ്നിക്കും നൽകി.
Verse 49
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ശേഷിച്ച രണ്ടു പുത്രിമാരിൽ ഒരാളെ പിതൃലോകത്തിന് ദാനമായി നൽകി; അവൾ അവിടെ സൗഹൃദത്തോടെ വസിക്കുന്നു. മറ്റെയാളെ ഭവച്ഛിദ്, പാപബന്ധനങ്ങൾ നീക്കുന്ന ശ്രീശിവനു സമർപ്പിച്ചു. ധർമ്മനു നൽകിയ ദക്ഷന്റെ പതിമൂന്നു പുത്രിമാർ—ശ്രദ്ധ, മൈത്രി, ദയ, ശാന്തി, തുഷ്ടി, പുഷ്ടി, ക്രിയ, ഉന്നതി, ബുദ്ധി, മേധ, തിതിക്ഷ, ഹ്രീ, മൂർത്തി.
Verse 50
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ശ്രദ്ധയിൽ നിന്ന് ശുഭനും, മൈത്രിയിൽ നിന്ന് പ്രസാദനും, ദയയിൽ നിന്ന് അഭയനും ജനിച്ചു. ഇങ്ങനെ ധർമ്മപത്നിമാരുടെ ഗുണസ്വരൂപ പുത്രന്മാർ ലോകഹിതത്തിനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 51
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ശാന്തിയിൽ നിന്ന് സുഖനും, തുഷ്ടിയിൽ നിന്ന് മുദനും, പുഷ്ടിയിൽ നിന്ന് സ്മയനും; ക്രിയയിൽ നിന്ന് യോഗനും, ഉന്നതിയിൽ നിന്ന് ദർപ്പനും, ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് അർത്ഥനും ജനിച്ചു. ഇവർ ധർമ്മമാർഗം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നവരായി.
Verse 52
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
മേധയിൽ നിന്ന് സ്മൃതിയും, തിതിക്ഷയിൽ നിന്ന് ക്ഷേമവും, ഹ്രീയിൽ നിന്ന് പ്രശ്രയനും ജനിച്ചു. സർവ്വ സദ്ഗുണങ്ങളുടെ നിധിയായ മൂർത്തി സാക്ഷാൽ പരമഭഗവാൻ ശ്രീ നര-നാരായണ ഋഷിദ്വയത്തെ പ്രസവിച്ചു.
Verse 53
ययोर्जन्मन्यदो विश्वमभ्यनन्दत्सुनिर्वृतम् । मनांसि ककुभो वाता: प्रसेदु: सरितोऽद्रय: ॥ ५३ ॥
നര-നാരായണരുടെ അവതാരസമയത്ത് സർവ്വലോകവും പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു. എല്ലാവരുടെയും മനസ്സുകൾ ശാന്തമായി; ദിക്കുകൾ, കാറ്റ്, നദികൾ, പർവ്വതങ്ങൾ എന്നിവയും പ്രസന്നവും സുഖകരവുമായി.
Verse 54
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥
ദിവ്യലോകങ്ങളിൽ തൂര്യവാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങി, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി പെയ്തു. തൃപ്തരായ മുനിമാർ വേദസ്തുതികൾ ചൊല്ലി, ഗന്ധർവ-കിന്നരർ ഗാനം പാടി, അപ്സരസുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു—നര-നാരായണരുടെ അവതാരസമയത്ത് എല്ലായിടത്തും പരമമംഗളലക്ഷണങ്ങൾ തെളിഞ്ഞു।
Verse 55
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥
അന്നേ സമയം ദിവ്യസ്ത്രീകൾ നൃത്തം ചെയ്തു; പരമമംഗളം നിറഞ്ഞു. ബ്രഹ്മാദികളായ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും തങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠസ്തുതികളോടെ വന്ന് ഭഗവാനെ ഉപാസിച്ചു പ്രാർത്ഥിച്ചു।
Verse 56
देवा ऊचु: यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय । एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नम: परस्मै ॥ ५६ ॥
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—പരമപുരുഷനായ ഭഗവാനെ നമസ്കരിക്കുന്നു. ആകാശത്തിൽ വായുവും മേഘങ്ങളും നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, തന്റെ മായാശക്തിയാൽ ഈ ജഗത്തിനെ സൃഷ്ടിച്ച് അതിനെ തന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ നിലനിറുത്തിയവൻ. അതേ ഭഗവാൻ ഇന്ന് ധർമ്മന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ഋഷിമൂർത്തിയായി നര-നാരായണരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായിരിക്കുന്നു।
Verse 57
सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन न: सुरगणाननुमेयतत्त्व: । दृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेन यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम् ॥ ५७ ॥
പ്രാമാണികമായ വേദസാഹിത്യത്തിലൂടെ അറിയപ്പെടുന്ന തത്ത്വമുള്ള ആ പരമപുരുഷൻ സത്ത്വഗുണത്താൽ സൃഷ്ടിയിലെ കലാപങ്ങൾ ശമിപ്പിച്ച് ശാന്തിയും സമൃദ്ധിയും നൽകുന്നു. അവൻ അപാരകരുണ നിറഞ്ഞ ദൃഷ്ടി ഞങ്ങളായ ദേവഗണങ്ങളിലേക്കു ചൊരിയട്ടെ; ആ കൃപാദൃഷ്ടി ലക്ഷ്മിയുടെ നിവാസമായ നിർമല പദ്മത്തിന്റെ സൗന്ദര്യത്തെയും മീതെക്കടക്കും।
Verse 58
एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ । लब्धावलोकैर्ययतुरर्चितौ गन्धमादनम् ॥ ५८ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിദുര, ഇങ്ങനെ ദേവഗണങ്ങൾ പ്രാർത്ഥനാസ്തുതികളാൽ നര-നാരായണരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചു. ഭഗവാൻ കരുണാദൃഷ്ടിയോടെ അവരെ നോക്കി, പൂജിതനായി ഗന്ധമാദനപർവ്വതത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 59
ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ । भारव्ययाय च भुव: कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥
ഇവർ ഇരുവരും ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ അംശാവതാരങ്ങൾ; ഭൂമിയുടെ ഭാരം കുറയ്ക്കാൻ യദുവംശത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണനായി, കുരുവംശത്തിൽ അർജുനനായി അവതരിച്ചു।
Verse 60
स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेरात्मजांस्त्रीनजीजनत् । पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ ६० ॥
സ്വാഹയുടെ അധിഷ്ഠാതാവായ അഗ്നിദേവൻ തന്റെ ഭാര്യ സ്വാഹയിൽ പാവക, പവമാന, ശുചി എന്ന മൂന്ന് പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു; അവർ യജ്ഞാഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്ന ഹവിസ് ഭുജിക്കുന്നു।
Verse 61
तेभ्योऽग्नय: समभवन्चत्वारिंशच्च पञ्च च । त एवैकोनपञ्चाशत्साकं पितृपितामहै: ॥ ६१ ॥
ആ മൂവരിൽ നിന്ന് പിന്നെയും നാല്പത്തഞ്ച് അഗ്നിദേവന്മാർ ജനിച്ചു; പിതാക്കളെയും പിതാമഹനെയും ചേർത്ത് ആകെ അഗ്നിദേവന്മാർ നാല്പത്തൊമ്പത്.
Verse 62
वैतानिके कर्मणि यन्नामभिर्ब्रह्मवादिभि: । आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते ॥ ६२ ॥
വൈതാനിക വൈദികകർമ്മത്തിൽ ബ്രഹ്മവാദി ബ്രാഹ്മണർ യജ്ഞത്തിൽ ഏത് ഏത് നാമങ്ങളാൽ ആഗ്നേയ ഇഷ്ടികളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നുവോ, ആ നാമധാരികളായവരാണ് ഈ നാല്പത്തൊമ്പത് അഗ്നിദേവന്മാർ.
Verse 63
अग्निष्वात्ता बर्हिषद: सौम्या: पितर आज्यपा: । साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ ६३ ॥
അഗ്നിഷ്വാത്ത, ബർഹിഷദ, സൗമ്യ, ആജ്യപ—ഇവരാണ് പിതൃഗണങ്ങൾ. അവർ സാഗ്നികരോ നിർഅഗ്നികരോ ആകുന്നു. ഇവരുടെ ഭാര്യ ദാക്ഷായണി സ്വധാ.
Verse 64
तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा । उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ ६४ ॥
പിതൃദേവന്മാർക്ക് അർപ്പിതയായ സ്വധാ വയുനാ, ധാരിണീ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടു പുത്രിമാരെ പ്രസവിച്ചു. ഇരുവരും ബ്രഹ്മവാദിനികളും ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനങ്ങളിൽ പാരംഗതരുമായിരുന്നു.
Verse 65
भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता । आत्मन: सदृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलत: ॥ ६५ ॥
പതിനാറാമത്തെ പുത്രി സതി; അവൾ ഭഗവാൻ ശിവന്റെ ഭാര്യയും ഭർത്തൃസേവയിൽ അനുവ്രതയും ആയിരുന്നു. എങ്കിലും ഗുണശീലത്തിൽ തനിക്കു സമാനമായ പുത്രനെ അവൾ ലഭിച്ചില്ല.
Verse 66
पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा । अप्रौढैवात्मनात्मानमजहाद्योगसंयुता ॥ ६६ ॥
തന്റെ പിതാവായ ദക്ഷൻ കുറ്റമറ്റ ഭഗവാൻ ശിവനെ ക്രോധത്തോടെ നിന്ദിച്ചതിനാൽ, സതി പക്വപ്രായം എത്തുന്നതിന് മുമ്പേ യോഗശക്തിയാൽ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു.
Frequently Asked Questions
Yajña is directly identified as an avatāra of the Supreme Lord and specifically linked to Viṣṇu because yajña (sacrifice) is meant for Viṣṇu as the ultimate enjoyer and inner ruler of ritual. His role as Indra in Svāyambhuva Manu’s time shows that even the demigods’ administration is empowered through the Lord’s sacrificial principle.
The text presents them as the same Supreme reality approached through governance-functions of creation, maintenance, and dissolution, correlated with the guṇas. Atri meditated on the Supreme Lord for a son like Him; the three deities respond by affirming unity of the object of meditation while granting sons as partial manifestations of their potencies—Soma, Dattātreya, and Durvāsā.
Devakulyā is described as the water that washed the Lord’s lotus feet and later becomes the heavenly Gaṅgā. The point is theological: sacred geography is not accidental but arises from contact with the divine, and the Bhāgavatam embeds cosmology (rivers, realms) within devotional causality.
Nara-Nārāyaṇa Ṛṣi are identified as the Supreme Lord appearing in Dharma’s household through Mūrti. Their advent signals that dharma and tapas are ultimately fulfilled by the Lord’s descent, and it provides a template for ideal ascetic kingship and devotion; the text also links them typologically to Kṛṣṇa and Arjuna.
By noting Satī as Dakṣa’s daughter and Śiva’s wife, and explicitly stating Dakṣa’s habitual rebuking of faultless Śiva, the chapter plants the moral cause of the impending rupture. Satī’s inability to produce a child and her eventual self-abandonment are presented as consequences of Dakṣa’s offense, preparing the reader for the larger sacrificial controversy that follows.