Srimad Bhagavatam — Ashtama Skandha, Shloka 29
Bali Mahārāja Upholds Truth; Vāmana Reveals the Universal Form and Takes the Two Steps
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
hṛdy aṅga dharmaṁ stanayor murārer ṛtaṁ ca satyaṁ ca manasy athendum śriyaṁ ca vakṣasy aravinda-hastāṁ kaṇṭhe ca sāmāni samasta-rephān
ഹേ രാജാവേ! ബലി മഹാരാജൻ മുരാരിയുടെ വിരാട് ദേഹത്തിൽ ഹൃദയത്തിൽ ധർമ്മം, വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ഋതവും സത്യവും, മനസ്സിൽ ചന്ദ്രൻ, ഉരസ്ഥലത്തിൽ പദ്മഹസ്തയായ ശ്രീലക്ഷ്മി, കണ്ഠത്തിൽ സമസ്ത വേദധ്വനികൾ, ഭുജങ്ങളിൽ ഇന്ദ്രപ്രധാന ദേവഗണം, കാതുകളിൽ ദിക്കുകൾ, ശിരസ്സിൽ ഉയർന്ന ലോകങ്ങൾ, കേശങ്ങളിൽ മേഘങ്ങൾ, നാസികയിൽ വായു, കണ്ണുകളിൽ സൂര്യൻ, വായിൽ അഗ്നി എന്നിവ കണ്ടു. അവന്റെ വാക്കിൽ ഛന്ദസ്സുകൾ, ജിഹ്വാരസത്തിൽ വരുണൻ, ഭ്രൂവുകളിൽ നിയമ-വിധികൾ, കണ്ണിമകളിൽ പകൽ-രാത്രി, ലലാട്ടത്തിൽ കോപം, അധരങ്ങളിൽ ലോഭം. സ്പർശത്തിൽ കാമം, വീര്യത്തിൽ സർവ്വ ജലം, പൃഷ്ഠത്തിൽ അധർമ്മം, പാദചാരത്തിൽ യജ്ഞാഗ്നി; ഛായയിൽ മരണം, ഹാസ്യത്തിൽ മായ, രോമങ്ങളിൽ ഔഷധികൾ; നാഡികളിൽ നദികൾ, നഖങ്ങളിൽ ശിലകൾ, ബുദ്ധിയിൽ ബ്രഹ്മാ-ദേവ-ഋഷികൾ, സർവ്വ ദേഹേന്ദ്രിയങ്ങളിൽ സ്ഥിര-ജംഗമ ജീവികൾ—ഇങ്ങനെ പ്രഭുവിന്റെ വിരാട് രൂപത്തിൽ എല്ലാം ബലി ദർശിച്ചു.
FAQs
This verse states that the universal form contains all aspects of existence—rivers, mountains, Brahmā, demigods, sages, and all moving and nonmoving beings—situated within the Lord’s life-airs and limbs.
Śukadeva Gosvāmī speaks this narration to King Parīkṣit, describing the vision of the universal form and what was perceived within it.
By practicing reverence and responsibility—seeing life as sacred and interconnected—one cultivates humility, reduces envy, and strengthens devotion through remembering the Lord as the shelter of all.