Adhyaya 380

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अद्वैतव्रह्मविज्ञानं नमोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गीतासारः अग्निर् उवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘അദ്വൈത ബ്രഹ്മവിജ്ഞാനം’ എന്ന 379-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഇനി 380-ാം അധ്യായം ‘ഗീതാസാരം’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി പറഞ്ഞു—സകല ‘ഗീതാ’ ഉപദേശങ്ങളിലും അത്യുത്തമമായ ഗീതാസാരം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും; കൃഷ്ണൻ പൂർവ്വം അർജുനനോട് പറഞ്ഞതും ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നതുമാണ് അത്.

Verse 2

श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत्

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു—പ്രാണൻ പോയാലും പോയില്ലെങ്കിലും ദേഹധാരിയെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കേണ്ടതില്ല. ആത്മാവ് അജൻ, അജരൻ, അമരൻ, അഭേദ്യൻ; അതിനാൽ ശോകാദികളെ ഉപേക്ഷിക്കണം.

Verse 3

ज्ञानात् सौवीरभूपतिरिति ख , ञ च पठतां भुक्तिमुक्तिदमिति ख ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च

വിഷയങ്ങളെ ആവർത്തിച്ച് ധ്യാനിക്കുന്ന പുരുഷനിൽ അവയോടു ആസക്തി ജനിക്കുന്നു. ആസക്തിയിൽ നിന്ന് കാമം, അതിൽ നിന്ന് ക്രോധം; ക്രോധത്തിൽ നിന്ന് തന്നെ ഘോരമോഹം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 4

अम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत्

മോഹത്തിൽ നിന്ന് സ്മൃതിവിഭ്രംശം ഉണ്ടാകുന്നു; ബുദ്ധിനാശം സംഭവിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ നശിക്കുന്നു. ദുസ്സംഗം വരുത്തുന്ന നഷ്ടം സത്സംഗം നീക്കുന്നു; സത്സംഗത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷകാമന ഉദിക്കുന്നു.

Verse 5

कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी

കാമത്യാഗം മൂലം മനുഷ്യൻ ആത്മനിഷ്ഠനായി സ്ഥിരപ്രജ്ഞനെന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കു ‘രാത്രി’യായ ആ അവസ്ഥയിൽ സംയമി ജാഗരൂകനായി ഇരിക്കുന്നു.

Verse 6

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते

സാധാരണ ജീവികൾ ജാഗരൂകരായിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ ദർശനമുള്ള മുനിക്ക് ‘രാത്രി’യാണ്. ആത്മനിൽ മാത്രം സംതൃപ്തനായവന് നിർബന്ധിതമായ കര്‍മ്മം ഒന്നുമില്ല.

Verse 7

नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश् चनः तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः

ഹേ മഹാബാഹോ! തത്ത്വജ്ഞനു ഇവിടെ ചെയ്ത കര്‍മ്മം കൊണ്ടും പ്രത്യേക ലാഭമില്ല; ചെയ്യാതിരുന്നാലും നഷ്ടമില്ല; കാരണം അവൻ ഗുണ-കര്‍മ്മ വിഭാഗത്തിന്റെ യഥാർത്ഥത അറിയുന്നു.

Verse 8

गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति

‘ഗുണങ്ങൾ ഗുണങ്ങളിലേ പ്രവർത്തിക്കുന്നു’ എന്ന് അറിഞ്ഞ് അവൻ ആസക്തനാകുന്നില്ല. ജ്ഞാനരൂപമായ തോണിയാൽ മാത്രം അവൻ എല്ലാ പാപവും ദുരിതവും കടന്നുപോകുന്നു.

Verse 9

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः

ഹേ അർജുനാ! ജ്ഞാനാഗ്നി സർവ്വകർമ്മങ്ങളെയും ഭസ്മമാക്കുന്നു. ബ്രഹ്മനിൽ കര്‍മ്മങ്ങളെ സമർപ്പിച്ച്, ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യുന്നവൻ ശുദ്ധനാകുന്നു.

Verse 10

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

എല്ലാ ജീവികളിലും ആത്മാവിനെയും, ആത്മാവിൽ എല്ലാ ജീവികളെയും കാണുന്നവൻ പാപത്തിൽ ലിപ്തനാകുന്നില്ല—ജലത്തിൽ നനയാത്ത പദ്മപത്രംപോലെ।

Verse 11

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते

യോഗത്തിൽ നിയന്ത്രിതാത്മാവായി എല്ലായിടത്തും സമദർശനത്തോടെ കാണുന്ന യോഗി; യോഗഭ്രഷ്ടനായാലും ശുചികളും സമൃദ്ധരുമായവരുടെ ഗൃഹത്തിൽ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു।

Verse 12

न हि कल्याणकृत् कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति देवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया

ഹേ താത! കല്യാണകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ ഒരുവനും ദുര്‍ഗതിയിലേക്കു പോകുന്നില്ല; കാരണം ഈ ദേവി—ഗുണമയിയായ എന്റെ മായ—കടക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരം.

Verse 13

मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ

ഹേ ഭാരതർഷഭ! എന്നിൽ മാത്രം ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവർ ഈ മായയെ കടക്കുന്നു. അവർ നാലുവിധം—ആർത്തൻ, ജിജ്ഞാസു, അർത്ഥാർത്ഥി, ജ്ഞാനി.

Verse 14

चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते

നാലുവിധ ഭക്തർ എന്നെ ഭജിക്കുന്നു; ജ്ഞാനി ഏകത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അക്ഷരമാണ് പരബ്രഹ്മം; സ്വഭാവം ‘അധ്യാത്മം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 15

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं

ഭൂതഭാവങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവം വരുത്തുന്ന വിസർഗം തന്നെയാണ് ‘കർമം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. ക്ഷരഭാവം ‘അധിഭൂതം’; പുരുഷൻ ‘അധിദൈവതം’ ആകുന്നു.

Verse 16

अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः

ദേഹധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ഈ ദേഹത്തിനുള്ളിൽ ഞാനേ അധിയജ്ഞൻ. അന്ത്യകാലത്ത് എന്നെ സ്മരിക്കുന്നവൻ സംശയമില്ലാതെ എന്റെ ഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 17

यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्

മനുഷ്യൻ അന്ത്യത്തിൽ ഏത് ഭാവം സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ദേഹം ത്യജിക്കുമോ, അതേ ഭാവം തന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു. മരണസമയത്ത് ഭ്രൂമധ്യേ പ്രാണനെ സ്ഥാപിച്ച് അവസാനം എന്നെ പരമഗതിയായി എത്തുന്നു.

Verse 18

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन् देहं त्यजन्तथा ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः

‘ഓം’ എന്ന ഏകാക്ഷര ബ്രഹ്മം ഉച്ചരിച്ച് ദേഹം ത്യജിക്കുന്നവൻ; ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് സ്ഥാവരാന്തം വരെ എല്ലാവരും എന്റെ വിഭൂതികളാണ്.

Verse 19

श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनःस्मृताः अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते

സകല ജീവികളും—ശ്രീസമ്പന്നരും ശക്തിമാന്മാരും—എന്റെ അംശങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഞാനേ ഏകൻ വിശ്വരൂപൻ’ എന്ന് അറിഞ്ഞവൻ വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 20

क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम

‘ക്ഷേത്രം’ അഥവാ ശരീരത്തെ അറിയുന്നവൻ തന്നെയാണ് ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്നു പ്രസിദ്ധം. ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും—ഇരുവരെയും സംബന്ധിക്കുന്ന ജ്ഞാനമേ എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം.

Verse 21

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः

മഹാഭൂതങ്ങൾ, അഹങ്കാരതത്ത്വം, ബുദ്ധി, കൂടാതെ അവ്യക്തം (പ്രകൃതി); ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ഒന്ന് (സർവ്വവ്യാപി) ആകാശം; ഇന്ദ്രിയഗോചരമായ അഞ്ചു വിഷയങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം എണ്ണിപ്പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 22

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं

ഇച്ഛ, ദ്വേഷം, സുഖം, ദുഃഖം, സംഘാതം (ശരീരം-ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സമുച്ചയം), ചേതന, ധൃതി—ഇവയെല്ലാം സംക്ഷേപത്തിൽ വികാരങ്ങളോടുകൂടിയ ക്ഷേത്രം എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 23

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः

അമാനിത്വം, അദംഭിത്വം, അഹിംസ, ക്ഷാന്തി, ആർജവം (സരളത), ആചാര്യോപാസനം, ശൗചം, സ്ഥിര്യം, ആത്മവിനിഗ്രഹം—ഇവയാണ് അഭ്യസിക്കേണ്ട ശീലങ്ങൾ.

Verse 24

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं

ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളോടുള്ള വൈരാഗ്യം, അഹങ്കാരരാഹിത്യം; ജനനം, മരണം, ജര, വ്യാധി, ദുഃഖം എന്നിവയിൽ ഉള്ള ദോഷങ്ങളെ നിരന്തരം അനുദർശിക്കുക—(ഇത് ഉപാസനാമാർഗം).

Verse 25

आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ममाङ्गा इति ख नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु

പുത്രൻ, ഭാര്യ, ഗൃഹം മുതലായവയോടുള്ള ആസക്തിയില്ലായ്മയും പിടിച്ചുപറ്റുന്ന ഭാവത്തിന്റെ അഭാവവും; അവ ‘എന്റെ തന്നെ അവയവങ്ങൾ’ എന്ന ധാരണയല്ലെന്ന നിത്യബോധവും; ഇഷ്ട‑അനിഷ്ട സംഭവങ്ങളിൽ എപ്പോഴും സമചിത്തതയും।

Verse 26

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि

എന്നോടു അനന്യയോഗത്തിലൂടെ വ്യഭിചാരമില്ലാത്ത അചഞ്ചല ഭക്തി; ഏകാന്തദേശങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്ന അഭ്യാസം; ജനസമൂഹത്തിലും സഭകളിലും വിരക്തി।

Verse 27

अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा

അധ്യാത്മജ്ഞാനത്തിൽ ദൃഢനിഷ്ഠയും തത്ത്വജ്ഞാനത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ധ്യാനപരമായ ദർശനവും—ഇതെയാണ് ‘ജ്ഞാനം’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചത്; ഇതിന് വിരുദ്ധമായത് ‘അജ്ഞാനം’ ആകുന്നു।

Verse 28

ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते

അറിയേണ്ട ആ യാഥാർത്ഥ്യം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു—അതിനെ അറിഞ്ഞാൽ അമൃതത്വം ലഭിക്കുന്നു. ആ അനാദിയായ പരമബ്രഹ്മം ‘സത്ത്വം’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 29

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

അവന്റെ കൈകളും കാലുകളും എല്ലാദിക്കുകളിലുമുണ്ട്; കണ്ണുകൾ, തലകൾ, മുഖങ്ങൾ എല്ലായിടത്തുമുണ്ട്; ലോകത്തിൽ ശ്രവണശക്തിയും സകലത്ര—അവൻ എല്ലാം വ്യാപിച്ച്, എല്ലാം മൂടി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 30

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च

അവൻ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയഗുണങ്ങളായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും ഇന്ദ്രിയരഹിതൻ. അസക്തൻ, സർവ്വഭൃത്ത്; നിർഗുണനായിട്ടും ഗുണങ്ങളെ അനുഭവിക്കുന്നവൻ.

Verse 31

वहिरन्तश् च भूतानामचरञ्चरमेव च सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत्

അത് എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെ പുറത്തും അകത്തും ഉണ്ട്; അചലവും ചലവും അതുതന്നെ. അത്യന്തസൂക്ഷ്മതകൊണ്ട് സാധാരണ ഇന്ദ്രിയബോധത്തിന് അജ്ഞേയമാണ്; ദൂരത്തും അടുത്തും അതുണ്ട്.

Verse 32

अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च

അത് ഭൂതങ്ങളിൽ അവിഭക്തമാണ്; എങ്കിലും വിഭക്തമായതുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനെ ഭൂതഭർത്താവായി അറിയണം; പ്രളയത്തിൽ ഗ്രസിക്കുന്നവനും സൃഷ്ടിയിൽ പ്രഭവിക്കുന്ന മൂലവും അതുതന്നെ.

Verse 33

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं

അത് ജ്യോതികളുടെയും ജ്യോതി; തമസ്സിന് അതീതമായ പരമമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതുതന്നെ ജ്ഞാനം, ജ്ഞേയം, ജ്ഞാനത്തിലൂടെ പ്രാപ്യം—സകലരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ അധിഷ്ഠിതം.

Verse 34

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे

ചിലർ ധ്യാനത്തിലൂടെ ആത്മനിൽ ആത്മാവിനെ ആത്മാവാൽ തന്നെ ദർശിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ സാംഖ്യവും യോഗവും വഴി, ചിലർ കർമയോഗം വഴി (അനുഭവിക്കുന്നു).

Verse 35

अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः

മറ്റുള്ളവർ ഇതിനെ ഇങ്ങനെ അറിയാതെ, മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് കേട്ട് പരമനെ ഉപാസിക്കുന്നു; ശ്രുതി (വേദ)പ്രാമാണ്യത്തിൽ പരായണരായ അവർയും വേഗത്തിൽ മരണത്തെ അതിക്രമിക്കുന്നു।

Verse 36

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च

സത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനം ജനിക്കുന്നു; രജസിൽ നിന്ന് നിശ്ചയമായും ലോഭം ഉളവാകുന്നു; തമസിൽ നിന്ന് പ്രമാദവും മോഹവും—അജ്ഞാനവും കൂടി—ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 37

गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः

‘ഗുണങ്ങളേ പ്രവർത്തിക്കുന്നു’ എന്ന ബോധത്തിൽ സ്ഥിരനായി കുലുങ്ങാത്തവൻ; മാന-അപമാനം, സുഹൃത്ത്-ശത്രു എന്നിവയെ സമമായി കാണുന്ന ത്യാഗി—അവനേ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിർഗുണൻ।

Verse 38

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्

അവർ അവ്യയമായ അശ്വത്ഥത്തെ മേലോട്ടുള്ള മൂലവും താഴോട്ടുള്ള ശാഖകളും ഉള്ളതായി പറയുന്നു; അതിന്റെ ഇലകൾ വേദീയ ഛന്ദസ്സുകളാണ്. അതിനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നവൻ വേദവിദ്।

Verse 39

द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन् दैव आसुर एव च अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां

ഈ ലോകത്തിൽ ജീവസൃഷ്ടി രണ്ട് തരമാണ്—ദൈവീയും ആസുരിയും. അഹിംസ മുതലായവയും ക്ഷമയും മനുഷ്യരുടെ ദൈവീ സമ്പത്താണ്।

Verse 40

न शौचं नापि वाचारो ह्य् आसुरीसम्पदोद्धवः नरकत्वात् क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत्

ആസുരീ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് ശൗചവും സദാചാരവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നില്ല. ക്രോധം, ലോഭം, കാമം നരകാവസ്ഥയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നതിനാൽ ഇവ മൂന്നും ഉപേക്ഷിക്കണം.

Verse 41

यज्ञस्तपस् तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम् आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं

യജ്ഞം, തപസ്, ദാനം എന്നിവ സത്ത്വാദി ഗുണഭേദപ്രകാരം ത്രിവിധമാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ആയുസ്സ്, മനസ്സിന്റെ തെളിമ, ബലം, രോഗമുക്തി, സുഖം എന്നിവ വർധിപ്പിക്കുന്ന ആഹാരമാണ് സാത്ത്വികം.

Verse 42

दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं

ദുഃഖം, ശോകം, രോഗം എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുകയും അതിതീക്ഷ്ണവും രൂക്ഷവുമായ ആഹാരം രാജസം. അശുദ്ധമായ—ഉച്ഛിഷ്ടം, പുഴുത്തത്—മറ്റും നീരസാദിയായ ആഹാരം താമസം.

Verse 43

यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः

യജ്ഞം വിധിപൂർവം നിർവഹിക്കണം; ഫലാഭിലാഷമില്ലാതെ ചെയ്താൽ അത് സാത്ത്വികം. ഫലത്തിനായി ദംഭസ്വഭാവത്തോടെ ചെയ്ത യജ്ഞം രാജസം; ഹീനവിധിയിൽ ചെയ്ത ക്രതു താമസം.

Verse 44

श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते

ശ്രദ്ധ, മന്ത്രം, വിധി എന്നിവ അനുസരിച്ച് ആചരിക്കുന്ന തപസ് ശാരീര തപസ് എന്നു പറയുന്നു. ദേവപൂജ, അഹിംസ മുതലായ ശാസനങ്ങൾ വാങ്മയ (വാക്ക്-ബന്ധിത) തപസ് എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 45

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः

ഉദ്വേഗം ഉണ്ടാക്കാത്ത വാക്ക്, സത്യവ്രതം, സ്വാധ്യായത്തിൽ പരിശ്രമത്തോടെ ജപം; കൂടാതെ ചിത്തശുദ്ധിക്കായി മാനസിക സംയമം, ഭോഗാർത്ഥ സ്നാനവും ഉത്സവാസക്തിയും നിയന്ത്രിക്കൽ।

Verse 46

सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते

ആഗ്രഹമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന തപസ് സാത്ത്വികം; ഫലാദി ലക്ഷ്യമാക്കി ചെയ്യുന്ന തപസ് രാജസം; മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിക്കാൻ ചെയ്യുന്ന തപസ് താമസം. ശുദ്ധാശയത്തോടെ ചെയ്യുന്ന ദാനവും സാത്ത്വികമെന്നു പറയുന്നു।

Verse 47

देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं

ദേശകാലാദി കണക്കാക്കി പ്രത്യുപകാരം അല്ലെങ്കിൽ ലാഭം പ്രതീക്ഷിച്ച് നൽകുന്ന ദാനം രാജസം; ശാസ്ത്രവിധികളെ അവഗണിച്ച് അവഹേളനത്തോടെ നൽകുന്ന ദാനം താമസമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 48

ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां

‘ഓം’, ‘തത്’, ‘സത്’—ഇവ ബ്രഹ്മന്റെ ത്രിവിധ നിർദ്ദേശമെന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. ഈ ഭാവത്തോടെ ചെയ്യുന്ന യജ്ഞം, ദാനം മുതലായ കർമ്മങ്ങൾ മനുഷ്യർക്കു ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നു।

Verse 49

अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित्

കർമ്മഫലം മൂന്ന് വിധം—അനിഷ്ടം, ഇഷ്ടം, മിശ്രം. ഫലത്യാഗം ചെയ്യാത്തവർക്ക് അത് മരണാനന്തരം ലഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ യഥാർത്ഥ സന്ന്യാസികൾക്ക് അത് ഒരിക്കലും ബാധകമല്ല।

Verse 50

तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् राजसः सात्त्विको ऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः

കർമ്മത്തിന് അഞ്ചു പ്രേരകഹേതുക്കൾ ഉണ്ട്—(1) കർമ്മസംയോഗത്തിൽ നിന്നുള്ള താമസ (അന്ധമായി ചെയ്തതു), (2) മോഹജന്യം, (3) ക്ലേശം, ഭയം മുതലായവയിൽ നിന്നുള്ളത്, (4) രാജസം, (5) ഫലകാമനയില്ലാത്ത സാത്ത്വികം—ഇവയാണ് കർമ്മഹേതുക്കൾ।

Verse 51

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम् त्रिविधाश् च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं

ഇവിടെ അഞ്ചു (ഘടകങ്ങൾ) ഉണ്ട്—അധിഷ്ഠാനം (കർമ്മത്തിന്റെ ആധാരം), കർത്താവ്, വിവിധവിധ കരണം (സാധനങ്ങൾ), ത്രിവിധമായി വ്യത്യസ്തമായ ചേഷ്ട (ക്രിയ), കൂടാതെ അഞ്ചാമത്—ദൈവം (വിധി/ദൈവതത്ത്വം)।

Verse 52

एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग् ज्ञानन्तु राजसं अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं

ഏകതത്ത്വത്തെ ഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനം സാത്ത്വികം; ഭേദവും ബഹുത്വവും കാണുന്ന ജ്ഞാനം രാജസം; അതത്ത്വ/അസത്യ വിഷയങ്ങളിലേക്കു തിരിയുന്ന ജ്ഞാനം താമസം. ഫലകാമനയില്ലാത്ത കർമ്മം സാത്ത്വികം.

Verse 53

कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि

കാമനയ്ക്കായി ചെയ്യുന്ന കർമ്മം രാജസം; മോഹത്തിൽ നിന്നു ചെയ്യുന്ന കർമ്മം താമസം. സിദ്ധി-അസിദ്ധിയിൽ സമനായി നിലകൊള്ളുന്ന കർത്താവ് സാത്ത്വികൻ; അത്യധികം രാഗാവേശം കൊണ്ടു പ്രേരിതൻ രാജസൻ.

Verse 54

शठो ऽलसस्तामसः स्यात् कार्यादिधीश् च सात्त्विकी कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी

കപടനോ അലസനോ താമസികനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. കർത്തവ്യാദികളെ ശരിയായി നിയന്ത്രിച്ച് നയിക്കുന്ന ബുദ്ധി സാത്ത്വികം. ലക്ഷ്യസാധന/ലാഭത്തിനായി മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ബുദ്ധി രാജസം; അതിന്റെ വിരുദ്ധം താമസം.

Verse 55

मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं

മനോധൃതി സാത്ത്വികം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; പ്രീതിയും കാമവും നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നത് രാജസം; അത്യന്തശോകാദികളുടെ ആരംഭത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നത് താമസം—അതിന്റെ ലക്ഷണം താഴ്ന്ന മുഖം; ഫലവും വ്യക്തിയിലെ പ്രബല സത്ത്വാനുസാരമായി അതനുസൃതമായി അവസാനിക്കുന്നു।

Verse 56

सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं

ആ പ്രേരണ രാജസം—ആദ്യത്തിൽ സുഖകരം, എന്നാൽ അവസാനം ദുഃഖരൂപമായി താമസമാകുന്നു. അതിനാൽ ജീവികളുടെ പ്രവൃത്തി അതിലൂടെയാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; അതിനാൽ ഈ സമസ്ത ലോകപ്രവാഹം വ്യാപിച്ചു വികസിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 57

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा

സ്വകർത്തവ്യകർമ്മംകൊണ്ട് വിഷ്ണുവിനെ അർച്ചിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. കർമംകൊണ്ടും മനസ്സുകൊണ്ടും വാക്കുകൊണ്ടും—എപ്പോഴും, എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും—അവനെയേ ഉപാസിക്കണം।

Verse 58

भवत्ययोगिनामिति ख ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं

ഇത് യോഗികളല്ലാത്തവർക്കും സംഭവിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് പുല്ലിന്റെ തണ്ടുവരെ സമസ്ത ജഗത്തും വിഷ്ണുമയമാണെന്ന് അറിയുന്ന ഭഗവദ്ഭക്തനായ ഭാഗവതൻ തീർച്ചയായും സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു।