Adhyaya 378

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच यज्ञैश् च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘സമാധി’ എന്ന മൂന്നു നൂറ്റി എഴുപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി മൂന്നു നൂറ്റി എഴുപത്തെട്ടാം അധ്യായം ‘ബ്രഹ്മജ്ഞാനം’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി പറഞ്ഞു—യജ്ഞങ്ങളാൽ ദേവന്മാരെയും വൈരാജ (വിരാട്) നിലയെയും പ്രാപിക്കുന്നു; തപസ്സാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പദം; കർമ്മസന്ന്യാസവും വൈരാഗ്യവും മൂലം പ്രകൃതിയിൽ ലയം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 2

ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयःस्मृताः प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता

ജ്ഞാനത്തിലൂടെ കൈവല്യം (പരമ മോചനം) പ്രാപിക്കുന്നു; ഈ അഞ്ചു ഗതികൾ സ്മൃതിയിൽ പ്രസിദ്ധം. വിരക്തത എന്നത് പ്രീതി, താപം, വിഷാദം മുതലായ അവസ്ഥകളുടെ നിവൃത്തി ആകുന്നു.

Verse 3

सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारो ऽस्मिन्निवर्तते

സന്ന്യാസം എന്നത് കര്‍മ്മങ്ങളുടെ ത്യാഗമാണ്—ചെയ്തതും ചെയ്യാതിരുന്നതും എന്ന ബോധസഹിതം. ഈ തത്ത്വത്തില്‍ അവ്യക്താദി മുതല്‍ വിശേഷാന്തം വരെ ഉള്ള എല്ലാ വികാരവും നിവൃത്തിയാകുന്നു.

Verse 4

चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः

ചേതനവും അചേതനവും തമ്മിലുള്ള ഭേദവിവേകജ്ഞാനമാണ് ‘ജ്ഞാനം’ എന്നു പറയുന്നത്. പരമാത്മാവാണ് പരമേശ്വരൻ—സകല ജീവികളുടെ ആധാരവും ആശ്രയവും.

Verse 5

विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ

അവൻ ദേവന്മാരിടയിലും വേദാന്തങ്ങളിലും ‘വിഷ്ണു’ എന്ന നാമത്തിൽ ഗീതനാകുന്നു. അവൻ യജ്ഞേശ്വരൻ, യജ്ഞപുരുഷൻ; യജ്ഞകർമ്മത്തിൽ പ്രവൃത്തരായവർ അവനെ തന്നെ ആരാധിക്കുന്നു.

Verse 6

निवृत्तैर् ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः

ജ്ഞാനയോഗത്തിലൂടെ വിഷയനിവൃത്തരായവർ ജ്ഞാനമൂർത്തിയായ അവനെ നിശ്ചയമായി ദർശിക്കുന്നു. വാക്ക്—ഹ്രസ്വ, ദീർഘ, പ്ലുതാദി മാത്രകളിൽ ആരംഭിച്ച്—അവസാനം അതേ പരമപുരുഷോത്തമനാണ്.

Verse 7

तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते

ഹേ മഹാമുനേ, അതിനെ പ്രാപിക്കുന്നതിനുള്ള ഹേതുക്കളായി ജ്ഞാനവും കര്‍മ്മവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ജ്ഞാനവും രണ്ടുവിധം എന്നു പറയുന്നു—ആഗമശാസ്ത്രോക്തവും വിവേകജന്യവും.

Verse 8

शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत्

പരബ്രഹ്മം ആഗമമയമായ ‘ശബ്ദ-ബ്രഹ്മ’ സ്വരൂപമാണ്; വിവേകജന്യ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ അത് സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ അറിയേണ്ടത് രണ്ട് ബ്രഹ്മങ്ങൾ—ശബ്ദരൂപ ബ്രഹ്മവും പരബ്രഹ്മവും.

Verse 9

वेदादिविद्या ह्य् अपरमक्षरं ब्रह्मसत्परम् तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारे ऽर्चने ऽन्यतः

വേദാദി വിദ്യകൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ പരമ അക്ഷരമായ—പരമ സത്യമായ—ബ്രഹ്മത്തിൽ പര്യവസാനിക്കുന്നു. ആ പരമത്തെയേ പൂജാ-ഉപചാരങ്ങളിലും മറ്റു സന്ദർഭങ്ങളിലും ഭക്തിപരമായ പ്രയോഗത്തിൽ ‘ഭഗവാൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 10

सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारो ऽयं महमुने

‘ഭ’ അക്ഷരം ദ്വയാർത്ഥയുക്തം—സംഭർത്താ (പോഷകൻ)യും ഭർത്താ (ധാരകൻ/ആധാരം)യും. ‘ഗ’ അക്ഷരം നേതാവ്, ഗമയിതാ (പ്രവർത്തകൻ)യും സ്രഷ്ടാവും—ഹേ മഹാമുനേ.

Verse 11

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षणां भग इतीङ्गना

സമഗ്ര ഐശ്വര്യം, വീര്യം, യശസ്, ശ്രീ, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം—ഈ ആറിനെയും ‘ഭഗ’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 12

वसन्ति विष्णौ भुतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः एवं हरौ हि भगवान् शब्दो ऽन्यत्रोपचारतः

സകലഭൂതങ്ങളും വിഷ്ണുവിൽ വസിക്കുന്നു; അവൻ തന്നെ ത്രിധാത്മക ധാതു (മൂലതത്ത്വം) ആകുന്നു. അതിനാൽ ‘ഭഗവാൻ’ എന്ന ശബ്ദം ഹരിക്കു മാത്രമേ പ്രധാനാർത്ഥം; മറ്റിടങ്ങളിൽ അത് ഉപചാരമായി (ഗൗണമായി) പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 13

उत्पत्तिं प्रलयश् चैव भूतानामगतिं गतिं वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति

ഭൂതങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും പ്രളയവും, അവയുടെ അഗതിയും ഗതിയും (അസഹായാവസ്ഥയും സത്യപഥവും), കൂടാതെ വിദ്യയും അവിദ്യയും—ഇരണ്ടും അറിയുന്നവനെയാണ് ‘ഭഗവാൻ’ എന്നു വിളിക്കേണ്ടത്।

Verse 14

ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

ജ്ഞാനശക്തി, പരമൈശ്വര്യം, വീര്യം, തേജസ്—ഇവയെല്ലാം പൂർണ്ണമായി ‘ഭഗവാൻ’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിൽ ഹേയമായ (ദോഷകരമായ) ഗുണാദികൾ ഒന്നുമില്ല।

Verse 15

खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः

പണ്ടുകാലത്ത് കേശിധ്വജൻ ഖാണ്ഡിക്യ-ജനകനോട് യോഗം ഉപദേശിച്ചു—അനാത്മനിൽ ആത്മബുദ്ധി ആരോപിക്കുന്ന ബോധവും, ‘ഇത് എന്റേതാണ്’ (ആത്മസ്വം) എന്ന ധാരണയും—ഇതാണ് മൂലഭ്രാന്തി।

Verse 16

अविद्याभवम्भूतिर्वीजमेतद्द्विधा स्थिरम् पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः

അവിദ്യയും ഭവസംബൂതിയും (സംസാരഭാവത്തിന്റെ ഉദയം) തന്നെയാണ് ബീജം—ഇത് ദ്വിവിധമായി ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമാണ്. പഞ്ചഭൂതാത്മകമായ ദേഹത്തിൽ ദേഹി മോഹതമസ് എന്ന ഘനാന്ധകാരം ആശ്രയിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 17

अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च

‘ഞാനാണ് ഇതു (ദേഹം)’ എന്നു കരുതി ദുർമതി ഉള്ളവൻ ഉച്ചത്തിൽ അത്തരം ധാരണ ഉറപ്പിക്കുന്നു; അതുപോലെ പുത്രന്മാരിലും പൗത്രന്മാരിലും—ആ ദേഹത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ജനിച്ച ദേഹങ്ങളോടും—ഈ ഭ്രാന്തി തുടരുന്നു।

Verse 18

करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म मानवः

പണ്ഡിതൻ ആത്മാവല്ലാത്ത ശരീരത്തോടു സമഭാവം പാലിക്കുന്നു; മനുഷ്യൻ എല്ലാ ദേഹധാരികളുടെയും ഹിതത്തിനായി കർമ്മം ചെയ്യണം।

Verse 19

देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः

മനുഷ്യൻ ദേഹത്തെ ആത്മാവിൽ നിന്ന് വേറെയെന്ന് കരുതി അതിൽ തന്നെ ആസക്തനാകുമ്പോൾ, ആ ആസക്തി ബന്ധനഹേതുവാകുന്നു; എന്നാൽ ഈ ആത്മാവ് സത്യത്തിൽ നിർവാണസ്വഭാവം, ജ്ഞാനമയം, അമലം ആണ്।

Verse 20

दुःखज्ञानमयो ऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि

ദുഃഖവും (ഭ്രമ)ജ്ഞാനവും നിറഞ്ഞ അധർമ്മം പ്രകൃതിയുടേതാണ്, ആത്മാവിന്റേതല്ല. ജലത്തിന് അഗ്നിയുമായി നേരിട്ടുള്ള സ്പർശമില്ല; പാത്രത്തിന്റെ (കുടത്തിന്റെ) സ്പർശം മൂലമാണ് അത്തരം ബന്ധം തോന്നുന്നത്।

Verse 21

शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत् कृता वै महामुने तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः

‘ക’ മുതലായ ശബ്ദങ്ങളാണ് ധർമ്മങ്ങൾ (നിയമ/ലക്ഷണം) എന്ന്, മഹാമുനേ, പ്രതിപാദിച്ചിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ പ്രകൃതിസംഗം മൂലം ആത്മാവ് അഹങ്കാരാദികളാൽ ‘അലങ്കൃതൻ’പോലെ തോന്നുന്നു।

Verse 22

भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः वन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये

അവൻ പ്രാകൃത (ലൗകിക) ധർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചാലും, സത്യത്തിൽ അവയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തൻ—അവ്യയൻ. വിഷയാസക്തി ബന്ധനത്തിനാണ്; ജ്ഞാനത്തിനായി മനസ്സിനെ നിർവിഷയമാക്കണം।

Verse 23

विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत् आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने

വിഷയങ്ങളിൽ നിന്നു മനസ്സിനെ പിൻവലിച്ച് ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ ഹരിയെ സ്മരിക്കണം. ഹേ മുനേ, ഈ അഭ്യാസം ബ്രഹ്മധ്യായിയെ ആത്മഭാവസ്ഥിതിയിലേക്കു നയിക്കുന്നു.

Verse 24

विचार्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः

കാന്തം തന്റെ സ്വാഭാവിക ശക്തിയാൽ ഇരുമ്പിനെ ആകർഷിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സിന്റെ ആ പ്രത്യേക ഗതി സ്വപ്രയത്നം (സ്വാനുഷ്ഠാനം) ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 25

तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति

അതിന്റേ (മനസ്സിന്റെ) ബ്രഹ്മനോടുള്ള സംയോഗം ‘യോഗം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. സമാധിയിൽ സ്ഥാപിതനായി, സ്പന്ദനരഹിതനായി, साधകൻ പരബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 26

यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः

യമങ്ങളും സുസ്ഥാപിത നിയമങ്ങളും കൊണ്ട്; ആസനസ്ഥൈര്യത്തോടെ; പ്രത്യാഹൃതിയാൽ; മരുത് (പ്രാണവായു) ജയത്തോടെ; പ്രാണായാമവും വായുപ്രവാഹങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണവും കൊണ്ട്; കൂടാതെ പ്രത്യാഹാരം—അഥവാ ഇന്ദ്രിയസംയമം കൊണ്ട്।

Verse 27

वशीकृतैस्ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तञ्चामूर्तकं द्विधा

അതിനുശേഷം ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വശീകരിച്ച് മനസ്സിനെ ശുഭാശ്രയത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം. മനസ്സിന്റെ ആശ്രയം ബ്രഹ്മം; അത് രണ്ട് വിധം—മൂർത്ത (സാകാര)യും അമൂർത്ത (നിരാകാര)യും.

Verse 28

सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरान्तकाः

സനന്ദനാദികൾ ബ്രഹ്മഭാവ-ഭാവനയാൽ യുക്തർ; മറ്റവർ—ദേവന്മാരിൽ നിന്ന് സ്ഥാവരാന്തം വരെ—കർമ്മബന്ധമായ ഭാവനയാൽ യുക്തരെന്നു പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 29

हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते

ഹിരണ്യഗർഭാദികളെ സംബന്ധിച്ച് ഭാവന ജ്ഞാനാത്മകവും കർമ്മാത്മകവും എന്നിങ്ങനെ ദ്വിവിധമായും, ത്രിവിധമായും ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ വിശ്വരൂപമായ ബ്രഹ്മനെ ഉപാസിക്കണം।

Verse 30

प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्

എല്ലാ ഭേദങ്ങളും ലയിച്ച, സത്താമാത്രമായ, വാക്കുകൾക്ക് അഗോചരമായ, ആത്മസംവേദ്യമായ ആ ജ്ഞാനമാണ് ‘ബ്രഹ്മ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 31

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरं अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्तादि चिन्तयेत्

വിഷ്ണുവിന്റെ ആ പരമരൂപം—അരൂപം, അജം, അക്ഷരം—ആദ്യത്തിൽ ധ്യാനിക്കാൻ അസാധ്യം; അതിനാൽ മൂർത്തി മുതലായ സഗുണരൂപത്തിൽ നിന്ന് ചിന്തിക്കണം।

Verse 32

सद्भावभावमापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मना भवत्यभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्

സദ്ഭാവസ്ഥയിൽ പ്രവേശിച്ചവൻ പരമാത്മാവിനോട് അഭേദനാകുന്നു; അവിടെ ഭേദമായി തോന്നുന്നത് അജ്ഞാനജനിതം മാത്രമാണ്।