Adhyaya 376

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये अयमात्मा पर्ं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते

ഇങ്ങനെ ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിൽ ‘സമാധി’ എന്ന പേരിലുള്ള 375-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി 376-ാം അധ്യായം ‘ബ്രഹ്മജ്ഞാനം’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി പറഞ്ഞു—സംസാരബന്ധകമായ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷത്തിനായി ഞാൻ ബ്രഹ്മജ്ഞാനം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ‘ഈ ആത്മാവ് പരബ്രഹ്മം; ഞാനേ അതു’ എന്ന് അറിഞ്ഞാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 2

देह आत्मा न भवति दृस्यत्वाच्च घटादिवत् प्रसप्ते मरणे देहादात्मान्यो ज्ञायते ध्रुवं

ദേഹം ആത്മാവല്ല; കാരണം അത് ഘടം മുതലായവ പോലെ ദൃശ്യമാകുന്ന വിഷയമാണ്. മരണം സംഭവിച്ചാൽ ആത്മാവ് ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് നിശ്ചയമായി അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 3

देहः स चेदव्यवहरेद्विकार्यादिसन्निभः चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः

ദേഹം പ്രവർത്തന-വ്യവഹാരത്തിന്റെ ഉപകരണമല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, അത് വികാരമുള്ള ജഡപദാർത്ഥംപോലെ ആയേനേ. അതിനാൽ കണ്ണ് മുതലായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാണ് കരണം; ആത്മാവ് കരണമല്ല.

Verse 4

मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः प्राणो ऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः

മനം ധീരമായാലും അത് ആത്മാവല്ല; ദീപംപോലെ അത് ഒരു കരണമാത്രം. അതുപോലെ പ്രാണനും ആത്മാവല്ല; സുഷുപ്തിയിൽ ചൈതന്യപ്രഭാവത്താൽ ആത്മാവ് വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് തെളിയുന്നു.

Verse 5

जाग्रत्स्वप्ने च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न बुध्यते विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्ते ज्ञायते यतः

ജാഗ്രത്-സ്വപ്നാവസ്ഥകളിൽ ചൈതന്യം വിഷയങ്ങളോടും വൃത്തികളോടും കലർന്നതിനാൽ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നില്ല. എന്നാൽ സുഷുപ്തിയിൽ പ്രാണൻ വ്യത്യസ്തവിജ്ഞാനരഹിതനെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ആ അവസ്ഥ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 6

अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्त्रियादिकमात्मनः अहङ्कारो ऽपि नैवात्मा देहवद्व्यभिचारतः

അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയം ആത്മാവല്ല; അതിനാൽ ഇന്ദ്രിയാദികളായ ഉപകരണങ്ങൾ ആത്മസ്വരൂപമല്ല. അഹങ്കാരവും ആത്മാവല്ല, കാരണം അത് ദേഹത്തെപ്പോലെ മാറിമറിയുന്നതാണ്.

Verse 7

उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तो ऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत्

പറഞ്ഞതെല്ലാം വിട്ട് വ്യത്യസ്തനായ ഈ ആത്മാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെ ഹൃദയത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു. അവൻ സർവദ്രഷ്ടാ സാക്ഷിയും ഭോക്താവും; രാത്രിയിലെ ഉജ്ജ്വല ദീപംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 8

समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतो ऽनलः

സമാധിയുടെ ആരംഭകാലത്ത് മുനി ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കണം— ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് ആകാശം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വായു, വായുവിൽ നിന്ന് അഗ്നി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 9

अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः

അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ജലം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ജലത്തിൽ നിന്ന് പൃഥിവി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. തുടർന്ന് അപഞ്ചീകൃത ഭൂതങ്ങളിൽ നിന്ന് സൂക്ഷ്മശരീരം രൂപപ്പെടുന്നു; അതേ ഭൂതങ്ങൾ പഞ്ചീകൃതമായി സ്ഥൂലഭൂതങ്ങളായി ജനിക്കുന്നു.

Verse 10

स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्लयं ब्रह्मणि चिन्तयेत् पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यञ्च विराट्स्मृतम्

സ്ഥൂലശരീരം ധ്യാനിച്ച് അതിന്റെ ബ്രഹ്മനിലയത്തെ ചിന്തിക്കണം. പഞ്ചീകൃത പഞ്ചഭൂതങ്ങളും അവയുടെ സമഷ്ടി-കാര്യവും ‘വിരാട്’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 11

एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं इन्द्रियैर् अथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः

ഈ സ്ഥൂലശരീരം ആത്മാവിന്മേൽ ജ്ഞാനത്താൽ കല്പിതമായ (ആരോപിതമായ) ഒന്നാണ്. ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടു ബന്ധമുള്ള വിജ്ഞാനത്തെ ധീരർ ജാഗ്രത് അവസ്ഥയായി അറിയുന്നു.

Verse 12

विश्वस्तदभिमानी स्यात् त्रयमेतदकारकं अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्यं लिङ्गमुच्यते

സകല വിശ്വത്തോടും താദാത്മ്യാഭിമാനം പുലർത്തുന്നവൻ ‘വിശ്വ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ത്രയം അകർത്രു (അകാരക) ആകുന്നു. അപഞ്ചീകൃത ഭൂതങ്ങളും അവയുടെ കാര്യവും ‘ലിംഗം’ (സൂക്ഷ്മശരീരം) എന്നു പറയുന്നു.

Verse 13

संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते

പതിനേഴു തത്ത്വങ്ങളോടു സംയുക്തമായി ‘ഹിരണ്യഗർഭ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ആത്മാവിന്റെ സൂക്ഷ്മശരീരം തന്നെയാണ് ‘ലിംഗം’ എന്നു അഭിധേയമാകുന്നത്.

Verse 14

जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः आत्मा तदुपमानी स्त्यात्तैजसो ह्य् अप्रपञ्चतः

ജാഗ്രത് അവസ്ഥയിലെ സംസ്കാരങ്ങളിൽ നിന്നാണ് സ്വപ്നം ജനിക്കുന്നത്; അത് വിഷയാത്മകമായ പ്രത്യയമാണ്. അവിടെ ആത്മാവ് സ്വപ്ന-ജ്ഞാതാവിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ‘തൈജസ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം ആ അവസ്ഥയിൽ ബാഹ്യ പ്രപഞ്ചമില്ല.

Verse 15

स्थूलसूक्ष्मशरीराख्यद्वयस्यैकं हि कारणं आत्मा ज्ञानञ्च साभासं तदध्याहृतमुच्यते

സ്ഥൂലശരീരവും സൂക്ഷ്മശരീരവും എന്ന ദ്വയത്തിന്റെ ഏക കാരണമാകുന്നത് ആത്മാവാണ്. ആഭാസസഹിതമായ ജ്ഞാനവും അതിന്മേൽ അധ്യാസിതം (അധ്യാഹൃതം) എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 16

न सन्नासन्न सदसदेतत्सावयवं न तत् निर्गतावयवं नेति नाभिन्नं भिन्नमेव च

ഈ തത്ത്വം സത് അല്ല, അസത് അല്ല; സത്-അസത് ഇരണ്ടും എന്നും പറയാനാവില്ല. ഇത് അവയവമുള്ളതുമല്ല, അവയവങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടായ സമഷ്ടിയുമല്ല. ഇതിനെ ‘നേതി’ എന്നു പറയുന്നു; ഇത് പൂർണ്ണമായി അഭിന്നവുമല്ല, എങ്കിലും (ആഭാസരൂപത്തിൽ) ഭിന്നമായിത്തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

Verse 17

भिन्नाभिन्नं ह्य् अनिर्वाच्यं बन्धसंसारकारकं एकं स ब्रह्म विज्ञानात् प्राप्तं नैव च कर्मभिः

ആ ഏക ബ്രഹ്മം ഭിന്നാഭിന്നമായി അനിർവചനീയം; (അവിദ്യ മൂലം) ബന്ധത്തിന്റെയും സംസാരപരിഭ്രമണത്തിന്റെയും കാരണമെന്നപോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അത് വിജ്ഞാനത്തിലൂടെ (സാക്ഷാത്കാരജ്ഞാനത്തിലൂടെ) ലഭിക്കുന്നു; കർമങ്ങളാൽ ഒരിക്കലുമല്ല.

Verse 18

सर्वात्मना हीन्द्रियाणां संहारः कारणात्मनां बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्तद्द्वयस्याभिमानवान्

കാരണമയ സ്വഭാവമുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണ സംഹാരം (ലയനം) സംഭവിക്കുന്നു. ബുദ്ധിയുടെ സ്ഥാനം സുഷുപ്തി എന്നു പറയുന്നു; ആ ദ്വയത്തോടും (ബുദ്ധി, കാരണാവസ്ഥ) അഭിമാനം പുലർത്തുന്ന ജീവൻ ‘അഭിമാനവാൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 19

प्राज्ञ आत्मा त्रयञ्चैतत् मकारः प्रणवः स्मृतः अकारश् च उकारो ऽसौ मकारो ह्य् अयमेव च

പ്രാജ്ഞനേ ആത്മാവ്; ഈ പ്രണവം ‘ഓം’ ത്രിവിധമാണെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. ഇതിൽ ‘അ’, ‘ഉ’, ഇതേ ‘ം’—ഈ മൂന്നു ധ്വനികളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.

Verse 20

अहं साक्षी च चिन्मात्रो जाग्रत्स्वप्नादिकस्य च नाज्ञानञ्चैव तत्कार्यं संसारादिकबन्धनं

ഞാൻ സാക്ഷി ആത്മാവ്—ശുദ്ധ ചൈതന്യമാത്രം—ജാഗ്രത്, സ്വപ്നാദി അവസ്ഥകളുടെ സാക്ഷി. അജ്ഞാനവും അതിന്റെ ഫലമായ സംസാരാദി ബന്ധനവും എനിക്കുള്ളതല്ല.

Verse 21

नित्यशुद्धबन्धमुक्तसत्यमानन्दमद्वयं ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विमुक्त ॐ

ഞാൻ ബ്രഹ്മം—നിത്യശുദ്ധൻ, ബന്ധമുക്തൻ, സത്യസ്വരൂപൻ, ആനന്ദമയൻ, അദ്വയം. ഞാൻ ബ്രഹ്മം, പരമജ്യോതി, സർവ്വഥാ വിമുക്തൻ—ഓം.

Verse 22

अहं ब्रह्म परं ज्ञानं समाधिर्बन्धघातकः चिरमानन्दकं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं

ഞാൻ ബ്രഹ്മം—പരമജ്ഞാനം. സമാധി ബന്ധനത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്. ബ്രഹ്മം ദീർഘകാല ആനന്ദം; അത് സത്യം, ജ്ഞാനം, അനന്തം.

Verse 23

अयमात्मा परम्ब्रह्म तद् ब्रह्म त्वमसीति च गुरुणा बोधितो जीवो ह्य् अहं ब्रह्मास्मि वाह्यतः

ഗുരുവിന്റെ ബോധനപ്രകാരം—“ഈ ആത്മാവ് പരബ്രഹ്മം” എന്നും “അത് ബ്രഹ്മം; നീ അതുതന്നെ” എന്നും അറിഞ്ഞ ജീവൻ ഉറപ്പിക്കുന്നു: “ഞാൻ ബ്രഹ്മം”, പുറം ആചരണത്തിലും അതേ ഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 24

सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ मुच्यते ऽसारसंसाराद्ब्रह्मज्ञो ब्रह्म तद्भवेत्

അവൻ തന്നെയാണ് ആ ആദിത്യ-പുരുഷൻ; ഞാനും അതുതന്നെ—അഖണ്ഡം, അദ്വൈതം—ഓം. ബ്രഹ്മജ്ഞൻ ഈ അസാരമായ സംസാരചക്രത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു; അവൻ ബ്രഹ്മം തന്നെയാകുന്നു, അതുതന്നെയാകുന്നു.