Adhyaya 369

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं नामाष्टष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शरीरावयवाः अग्निर् उवाच श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खुञ्च भूतगं शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः खादिषु तद्गुणाः

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘ആത്യന്തിക പ്രളയത്തിൽ ഗർഭോത്പത്തി നിർൂപണം’ എന്ന 368-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഇനി ‘ശരീരാവയവങ്ങൾ’ എന്ന 369-ാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി പറഞ്ഞു—ശ്രോത്രം, ത്വക്ക്, രണ്ട് ചക്ഷുസ്സുകൾ, ജിഹ്വ, ഘ്രാണം, ധീ (ബുദ്ധി)—ഇവ ഭൂതസംബന്ധികളാണ്; ഇവയുടെ വിഷയ/ഗുണങ്ങൾ ക്രമമായി ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, ഗന്ധം; അവ തത്തത് ഇന്ദ്രിയക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 2

पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत् कर्मखुन्तथा उत्सर्गानन्दकादानगतिवागादि कर्म तत्

പായു, ഉപസ്ഥം, രണ്ട് കൈകൾ, രണ്ട് പാദങ്ങൾ, വാക്ക്—ഇവയെ കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു. ഇവയുടെ കർമ്മങ്ങൾ ക്രമമായി മലോത്സർഗം, രതിസുഖം, ഗ്രഹണം/ആദാനം, ഗതി, വാക്പ്രയോഗം മുതലായവയാണ്.

Verse 3

पञ्चकर्मेन्द्रियान्यत्र पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च इन्द्रियार्थाश् च पञ्चैव महाभूता मनो ऽधिपाः

ഇവിടെ അഞ്ചു കര്‍മേന്ദ്രിയങ്ങളും അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും ഉണ്ട്; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അഞ്ചു വിഷയങ്ങളും അഞ്ചു മഹാഭൂതങ്ങളും ഉണ്ട്—ഇവയൊക്കെയുടെയും അധിപതി മനസ്സാണ്।

Verse 4

आत्माव्यक्तश् चतुर्विंशतत्त्वानि पुरुषः परः संयुक्तश् च वियुक्तश् च यथा मत्स्योदके उभे

ആത്മാവും അവ്യക്തവും (പ്രകൃതി), ഇരുപത്തിനാലു തത്ത്വങ്ങളും പരമപുരുഷനും—ഇവയെ സംയുക്തമായും വ്യുക്തമായും പറയുന്നു; മീനും വെള്ളവും ഒരുമിച്ചിരുന്നാലും വ്യത്യസ്തമായിരിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 5

अव्यक्तमास्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणं

ഇവിടെ അവ്യക്തം (പ്രകൃതി) ൽ രജസ്, സത്ത്വം, തമസ് എന്നീ ഗുണങ്ങൾ അധിഷ്ഠിതമാണ്. അന്തർസ്ഥ പുരുഷനായ ജീവൻ—അവൻ തന്നെയാണ് പരബ്രഹ്മം, കാരണസ്വരൂപം।

Verse 6

स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परं सप्ताशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः

പരമപുരുഷനെ അറിയുന്നവൻ പരമസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. ദേഹത്തിൽ ഏഴ് ആശയങ്ങൾ സ്മൃതമാണ്; അവയിൽ ഒന്ന് രുധിരം (രക്തം) സംബന്ധിച്ച ആശയമാണ്।

Verse 7

श्लेष्मणश्चामपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः वायुमूत्राशयः सप्तः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टमः

ശ്ലേഷ്മം (കഫം)യും ആമ-പിത്തവും ബന്ധപ്പെട്ട പക്വാശയം അഞ്ചാമത്തെ ആശയമാണ്. വായു-ആശയവും മൂത്ര-ആശയവും ഏഴാമതായി എണ്ണപ്പെടുന്നു; സ്ത്രീകളിൽ ഗർഭാശയം എട്ടാമതാണ്।

Verse 8

पित्तात्पक्वाशयो ऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र घत्ते सरक्तकं

പിത്തപ്രകോപം മൂലം, ഹേ അഗ്നേ, പക്വാശയം (വലിയ കുടൽ) ദഗ്ധമായതുപോലെ അത്യുഷ്ണമാകുന്നു; യോനി അസാധാരണമായി വികസിച്ച് ദ്യുതിമാനമായി തോന്നുന്നു, ഗർഭാശയം പദ്മസദൃശമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; ആ നിലയിൽ രക്തമിശ്രിത സ്രാവം സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 9

शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नेति गर्भाशयं मुने

ഹേ മുനേ, സ്വശുക്രതത്ത്വത്തോടുകൂടിയ ശുക്രം—ദേഹാംശങ്ങളും മുടികളും ഉൾപ്പെടെ—യോഗ്യകാലത്ത് അവിടെ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ; ആ ശുക്രം യോനിയിൽ പ്രവേശിച്ചാലും ഉടൻ ഗർഭാശയത്തെ എത്തുകയില്ല।

Verse 10

ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते

ഋതുകാലത്തിലും യോനി വാത-പിത്ത-കഫങ്ങളാൽ ആവൃത/അവരോധിതമായാൽ, അതിൽ യഥോചിതമായ വികാസം (തുറക്കൽ) ഉണ്ടാകില്ല; അതിനാൽ ഗർഭധാരണം സംഭവിക്കുകയില്ല।

Verse 11

बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः तण्डकश् च महाभाग निबद्धान्याशये मतः

ഹേ മഹാഭാഗ, മൂത്രാശയം, പുക്കസ, പ്ലീഹ, യകൃത്ത്, കോഷ്ഠം (ഉദരഗുഹ), അവയവങ്ങൾ, ഹൃദയം എന്നിവയിലെ വ്രണങ്ങൾ—കൂടാതെ തണ്ഡക—ഇവയെല്ലാം ആശയത്തിൽ നിബദ്ധമായ വ്യാധികളായി കരുതപ്പെടുന്നു।

Verse 12

रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनां प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेणाच्च पुक्कसः

ഹേ ധർമജ്ഞ, ദേഹികളിൽ രസം പച്യമാനമായിരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാരത്തിൽ നിന്ന് പ്ലീഹയും യകൃത്തും ഉത്ഭവിക്കുന്നു; രക്തത്തിന്റെ ഫേണം/അശുദ്ധഭാഗത്തിൽ നിന്ന് പുക്കസയും ജനിക്കുന്നു।

Verse 13

रक्तं पित्तञ्च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः मेदोरक्तप्रसाराच्च वुक्कायाः सम्भवः स्मृतः

ഇത് രക്തവും പിത്തവും സംബന്ധിച്ച വികാരമായി ‘തണ്ഡക’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. മേദസ്സും രക്തവും ദുഷിതമായി പരന്നുപോകുന്നതാൽ ‘വുക്കാ’ എന്ന രോഗം ഉണ്ടാകുന്നു എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു.

Verse 14

रक्तमांसप्रसाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनां सार्धत्रिव्यामसंख्यानि तानि नॄणां विनिर्दिशेत्

രക്തവും മാംസവും വ്യാപിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ദേഹികളിൽ ആന്ത്രങ്ങൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. മനുഷ്യരിൽ അവയുടെ അളവ് മൂന്നു വ്യാമവും അരവും എന്നു പ്രത്യേകമായി നിർദ്ദേശിക്കണം.

Verse 15

त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनः रक्तवायुसमायोगात् कामेयस्योद्भवः स्मृतः

വേദവിദർ പറയുന്നു: സ്ത്രീകളുടെ അളവ് മൂന്നു വ്യാമമാണ്. രക്തവും വായുവും ചേർന്നാൽ കാമേച്ഛ ഉത്ഭവിക്കുന്നു എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു.

Verse 16

कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसन्निभं अधोमुखं तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः

കഫത്തിന്റെ വ്യാപനത്തിൽ നിന്ന് ഹൃദയം പദ്മസദൃശമായി അധോമുഖമാകുന്നു. അത് അകത്ത് ശൂന്യമായിരിക്കുന്നു; അവിടെയാണ് ജീവൻ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്.

Verse 17

चैतन्यानुगता भावःसर्वे तत्र व्यवस्थिताः तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत्

ചൈതന്യത്തെ അനുഗമിക്കുന്ന എല്ലാ ഭാവങ്ങളും അവിടെയേ സ്ഥാപിതമാണ്. അതിന്റെ ഇടത്തുവശത്ത് പ്ലീഹയും വലത്തുവശത്ത് യകൃതും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 18

दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितं श्रोतांसि यानि देहे ऽस्मिन् कफरक्तवहानि च

വലതുവശത്തും അതുപോലെ ക്ലോമം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; ഇങ്ങനെ ‘പദ്മം’ (ഹൃദയ-പദ്മം) വിവരണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ ഈ ദേഹത്തിൽ കഫവും രക്തവും വഹിക്കുന്ന സ്രോതസ്സുകളും പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 19

तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकं

അവയുടെ ഭൂതോത്ഭവം അനുമാനിച്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. കണ്ണുകളിൽ ശ്വേത മണ്ഡലം (വെളുത്ത വൃത്തഭാഗം) കഫത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച് പിതൃസംബന്ധമായതെന്നു പറയുന്നു.

Verse 20

कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा मवति मातृकं पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवं

കൃഷ്ണ മണ്ഡലം വാതത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നു; അതുപോലെ അത് മാതൃക (മാതൃസംബന്ധ) ലക്ഷണമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. പിത്തത്തിൽ നിന്നു ത്വക്-മണ്ഡലം അറിയേണ്ടത്; അത് മാതാപിതൃസമുദ്ഭവമാണ്.

Verse 21

मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदो ऽसृक्कफमांसजौ वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु

ജിഹ്വ മാംസം, രക്തം, കഫം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ളതാണ്; മേദസ് രക്ത-കഫ-മാംസജന്യം; രണ്ടുവൃഷണങ്ങളും മേദസ്, രക്തം, കഫം, മാംസം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ളവ. ഇവ പ്രാണന്റെ ദശ ആയതനങ്ങൾ (ആധാരസ്ഥാനങ്ങൾ) എന്നു അറിയണം.

Verse 22

मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश् च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितं गुदं वस्तिश् च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः

മൂರ್ಧാവ്, ഹൃദയപ്രദേശം, നാഭി, കണ്ഠം; ജിഹ്വ; ശുക്രവും ശോണിതവും (രക്തം); ഗുദം; വസ്തി (മൂത്രാശയം); കൂടാതെ ഗുല്ഫം (കാൽമുട്ടിനടുത്ത കണങ്കാൽ)—ഇവ കണ്ഡൂ (ചൊറിച്ചിൽ) യുടെ പതിനാറു സ്ഥാനങ്ങളായി പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 23

द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश

കൈകളിൽ രണ്ട്, പാദങ്ങളിൽ രണ്ട് ‘ജാല’ങ്ങൾ; പിറകിലും കണ്ഠത്തിലും നാല്. ഇങ്ങനെ ശരീരത്തിൽ—പാദം മുതൽ ശിരസ്സിന്റെ അറ്റം വരെ—ആകെ പതിനാറ് ജാലങ്ങൾ (ജാലിക/പ്ലെക്സസ്) ഉണ്ട്.

Verse 24

मांसस्नायुशिरास्थिन्यः चत्वारश् च पृथक् पृथक् मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परं

മാംസം, സ്നായു, ശിര (നാഡി/ശിര), അസ്ഥി—ഈ നാലും ഓരോന്നും വ്യത്യസ്തമായിട്ടും—മണിബന്ധ (മണിക്കട്ട്) സന്ധിയിലും ഗുൽഫ (കാൽമുട്ട്/കണങ്കാൽ) സന്ധിയിലും പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്.

Verse 25

षट्कूर्चानि स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् ग्रीवायाञ्च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः

ഇവിടെ ആറു ‘കൂർച’ ബിന്ദുക്കൾ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—കൈകളിലും പാദങ്ങളിലും വേർതിരിച്ച്; കൂടാതെ ഗ്രീവയിലും മേഢ്രത്തിൽ (ലിംഗത്തിൽ)യും—എന്ന് പണ്ഡിതർ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 26

पृष्ठवंशस्योपगताश् चतस्रो मांसरज्जवः नवत्यश् च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः

പൃഷ്ഠവംശം (നട്ടെല്ല്)യോട് ചേർന്ന നാല് മാംസ-രജ്ജുക്കൾ ഉണ്ട്; കൂടാതെ തൊണ്ണൂറ് ‘പേശി’കൾ ഉണ്ട്, അവ അവയുടെ ബന്ധനകാരകങ്ങൾ (കെട്ടിപ്പിടിപ്പുകൾ) ആകുന്നു.

Verse 27

सीरण्यश् च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थि षष्टिशतत्रयं

അതുപോലെ ഏഴ് ‘സീരണ്യ’കൾ ഉണ്ട്; തലയിൽ ആശ്രിതമായ അഞ്ച് ഉണ്ട്. ഓരോന്നും ഏകകം; ജിഹ്വയും മേഢ്രവും (ലിംഗവും) ആ എണ്ണത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. അസ്ഥികൾ മുന്നൂറ്റി അറുപത്.

Verse 28

सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ठिर्दशना विंशतिर्नखाः पाणिपादशलाकाश् च तासां स्थानचतुष्टयं

സൂക്ഷ്മദന്തങ്ങളോടുകൂടി ദന്തങ്ങൾ അറുപത്തിനാല്; നഖങ്ങൾ ഇരുപത്; കൈ‑കാലുകളുടെ ദണ്ഡസദൃശമായ വിരലുകളും ഉണ്ട്—അവയുടെ സ്ഥാനങ്ങൾ നാലു വിഭാഗങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 29

षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयं चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु

വിരലുകളിൽ അറുപത് അസ്ഥികൾ; കുതികാലിൽ രണ്ട്; കണങ്കാലിൽ നാല്; മുൻഭുജത്തിൽ (അരത്നി) നാല് അസ്ഥികൾ; ജംഘകളിലും അതുപോലെ തന്നേ.

Verse 30

द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवं अक्षस्थानांशकश्रोणिफलके चैवमादिशेत्

അതുപോലെ മുട്ട്, കപോലം (ചെവി/കവിൾ), ഊരു‑ഫലകം (തുടഭാഗം) എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന അസ്ഥികൾ രണ്ടെണ്ണം വീതം; അക്ഷ‑സ്ഥാനാംശത്തിൽ രണ്ടെണ്ണം; ശ്രോണി‑ഫലകത്തിലും രണ്ടെണ്ണം—ഇങ്ങനെ നിർദ്ദേശിക്കണം।

Verse 31

भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च ग्रीवायाञ्च तथास्थीनि जत्रुकञ्च तथा हमुः

ഭഗ‑പ്രദേശത്ത് (ശ്രോണി ഭാഗം) അസ്ഥികൾ അല്പസംഖ്യ; പൃഷ്ഠത്തിൽ നാല്പത്തഞ്ച്; ഗ്രീവയിലും അസ്ഥികൾ ഉണ്ട്; ജത്രു (കോളർബോൺ)യും ഹനു (താടി)യും കൂടി (ഗണനയിൽ) വരുന്നു।

Verse 32

तन्मूलं द्वेललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्य्रवस्थिताः पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्वुदैश् च द्विसप्ततिः

അതിന്റെ മൂലത്തിൽ നിന്ന് രണ്ട് (സമൂഹങ്ങൾ) എന്ന്—ലലാടം, കണ്ണുകൾ, കവിൾ, മൂക്ക്, പാദങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ സ്ഥിതമായവ—പറയപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ പർശുക്കൾ (വാരിയെല്ലുകൾ) താലുവിനോടും അർബുദ (ഗ്രന്ഥിസദൃശ വീക്കം)ങ്ങളോടും കൂടി എഴുപത്തിരണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു।

Verse 33

द्वेशङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस् तथा उरः सप्तदशास्थीनि सन्धीनां द्वे शते दश

കപാലത്തിലെ ഇരുശംഖപ്രദേശങ്ങളിൽ നാല് കപാലപട്ടികകൾ ഉണ്ട്; ശിരസ്സിലും അതുപോലെ. വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ പതിനേഴു അസ്ഥികൾ; സന്ധികളുടെ എണ്ണം ഇരുനൂറ് പത്ത് എന്നു പറയുന്നു.

Verse 34

अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश् चैकविवर्जिता अन्तरा वै त्र्यशीतिश् च स्नायोर् नवशतानि च

ശാഖകളായ അവയവങ്ങളിൽ അറുപത്തെട്ട് (അസ്ഥികൾ) ഉണ്ട്; ധഡത്തിൽ അറുപത്—ഒന്ന് ഒഴിവാക്കി. ഇടനില ഭാഗങ്ങളിൽ എൺപത്തിമൂന്ന്; സ്നായുക്കൾ ഒൻപതു നൂറ് എന്നു പറയുന്നു.

Verse 35

त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः ऊर्ध्वगाः षट्शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु

ഇരുനൂറ് മുപ്പത് എന്ന കൂട്ടത്തിൽ ഇടനില കണക്കിൽ എഴുപത്. ഉയർന്ന കണക്കിൽ ശാഖകൾ കൃത്യമായി ആറുനൂറ് എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 36

पञ्चपेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः चतुःशतन्तु शाखासु अन्तराधौ च षष्टिका

പേശികൾ അഞ്ചുനൂറ് തന്നെ; മേൽഭാഗത്ത് കൂടി നാല്പത്. ഇവയിൽ നാലുനൂറ് ശാഖാ അവയവങ്ങളിൽ, അറുപത് ഇടനില/ധഡ ഭാഗത്ത് ഉണ്ട്.

Verse 37

स्त्रीणाम् चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश् चतुरुत्तरा स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाशये

സ്ത്രീകളിൽ എണ്ണം ഒന്ന് അധികം—ഇരുപത്തിനാല്. രണ്ടു സ്തനങ്ങളിൽ പത്ത്, യോനിയിൽ പതിമൂന്ന്, ആശയത്തിൽ (ഗർഭാശയത്തിൽ)യും അതുപോലെ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 38

गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणाञ्च शरीरिणां त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि नवैव तु

ഗർഭത്തിൽ നാല് പ്രധാന ശിരകൾ ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. ദേഹധാരികളിൽ ശിരകളുടെ എണ്ണം മൂന്നു ലക്ഷം; കൂടാതെ മറ്റൊമ്പതും ഉണ്ടെന്നും പറയുന്നു.

Verse 39

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसन्देहे वहन्ति ताः केदार इव कुल्याश् च क्लेदलेपादिकञ्च यत्

ദേഹത്തിൽ രസം വഹിക്കുന്ന ശിരകൾ അമ്പത്താറായിരം എന്നു പറയുന്നു. വയലിലെ ജലസേചന കുഴികൾപോലെ അവ എല്ലായിടത്തും ഈർപ്പം, ലേപം മുതലായ പോഷകഫലങ്ങൾ എത്തിക്കുന്നു.

Verse 40

द्वासप्ततिस् तथा कोट्यो व्योम्नामिह महामुने मज्जाया मेदसश् चैव वसायाश् च तथा द्विज

ഹേ മഹാമുനേ! ഇവിടെ ‘വ്യോമൻ’ (ആകാശീയ ശൂന്യാവകാശങ്ങൾ) എഴുപത്തിരണ്ട് കോടി എന്നു പറയുന്നു. ഹേ ദ്വിജ! അതുപോലെ മജ്ജ, മേദസ്, വസ എന്നിവയും (എഴുപത്തിരണ്ട് കോടി) എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 41

मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस् तथा पञ्चपेशीशतान्यत्रेति ख , ञ च रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशो ऽञ्जलयो मताः

ഇവിടെ മൂത്രം, പിത്തം, ശ്ലേഷ്മം, മലമെന്നിവയുടെ അളവുകൾ ക്രമമായി അഞ്ജലി-പ്രമാണമായി കണക്കാക്കുന്നു. ചില പാഠങ്ങളിൽ (ഖ, ഞ) പേശികൾ അഞ്ചുനൂറ് എന്നും പറയുന്നു. അതുപോലെ രക്തത്തിന്റെയും രസത്തിന്റെയും അളവും ഇവിടെ ക്രമമായി അഞ്ജലികളായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

Verse 42

अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः अर्धाञ्जलिश् च शुक्रस्य तदर्धञ्च ततौजसः

മുമ്പ് പറഞ്ഞ എല്ലാ അളവുകളും ഓരോന്നും മുൻപത്തെ അഞ്ജലിയെക്കാൾ ഒന്നരമടങ്ങ് (അർദ്ധത്തിന്റെ അർദ്ധം കൂട്ടിയ വർധനയോടെ) എന്നു കരുതുന്നു. ശുക്രത്തിന്റെ അളവ് അർദ്ധ അഞ്ജലി; ഓജസ്സിന്റെ അളവ് അതിന്റെ അർദ്ധം (അഥവാ കാൽ അഞ്ജലി) എന്നാണ്.

Verse 43

रजसस्तु तथा स्त्रीणाञ्चतस्रः कथिता बुधैः शरीरं मलदोषादि पिण्डं ज्ञात्वात्मनि त्यजेत्

അതുപോലെ സ്ത്രീകളുടെ രജസ്സ്രാവത്തിന് നാല് അവസ്ഥകളുണ്ടെന്ന് പണ്ഡിതർ പറഞ്ഞു. ശരീരം മല‑ദോഷാദികളാൽ നിർമ്മിതമായ ഒരു പിണ്ഡമത്രമെന്ന് അറിഞ്ഞ് ആത്മാവിൽ അതോടുള്ള താദാത്മ്യം ഉപേക്ഷിക്കണം।