Adhyaya 346

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यदोषविवेकः अग्निर् उवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ “കാവ്യഗുണവിവേകം” എന്ന 345-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി 346-ാം അധ്യായമായ “കാവ്യദോഷവിവേകം” ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—സഭ്യരസികർക്കു ഉദ്വേഗം/രസഭംഗം ഉണ്ടാക്കുന്നതാണ് ദോഷം; വക്താവ്, വാചകം (ശബ്ദപ്രയോഗം), വാച്യം (അർത്ഥം) ഇവയുടെ ഏക, ദ്വി, ത്രി അയോഗ്യനിയോഗങ്ങളിൽ നിന്നു അത് ഏഴുവിധം.

Verse 2

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः

ഇവിടെ വക്താവിനെ ‘കവി’ എന്നു പറയുന്നു. ഭേദപ്രകാരം അവൻ നാലുവിധം—(1) സംശയിക്കുന്നവൻ, (2) അവിനീതൻ, (3) അൽപജ്ഞൻ/അർദ്ധജ്ഞൻ, (4) ജ്ഞാതാവ് (പൂർണ്ണസാമർത്ഥ്യമുള്ളവൻ).

Verse 3

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः

നിമിത്തം (കാരണമൂലം)യും പരിഭാഷ (പരമ്പരാഗത നിർവചനം)യും വഴി, സൂച്യവസ്തുവുമായി യഥാർത്ഥബന്ധമുള്ള അർത്ഥത്തെ സ്പർശിച്ച് അറിയിക്കുന്നതു ‘അർത്ഥസംസ്പർശി വാചകം’ എന്നു പറയുന്നു. ഇതിന് രണ്ട് വിഭാഗങ്ങൾ—പദം, വാക്യം; ഇങ്ങനെ ഇരട്ടിന്റെയും ലക്ഷണം പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 4

असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः

ഒരു പദരൂപം നിരസിക്കാനുള്ള കാരണം രണ്ടേത്—(1) അസാധുത്വം (അശുദ്ധി) (2) അപ്രയുക്തത്വം (പ്രമാണപ്രയോഗത്തിന്റെ അഭാവം). ‘അസാധുത്വം’ എന്നത് ശബ്ദശാസ്ത്രം/വ്യാകരണത്തിന് വിരുദ്ധമായതാണെന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു.

Verse 5

व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च

വ്യുത്പന്നരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ‘അനിബദ്ധത്വം’ എന്നത് ‘അപ്രയുക്തത്വം’ (സ്വീകൃത പ്രയോഗത്തിന്റെ അഭാവം) തന്നെയാണ്. അതുപോലെ ‘ഛാന്ദസത്വം’ (വൈദിക/പ്രാചീന പദപ്രയോഗം), ‘അവിസ്പഷ്ടത്വം’ (അസ്പഷ്ടത), ‘കഷ്ടത്വം’ (കഠിന/കൃത്രിമ പ്രകടനം) എന്നിവയും ദോഷങ്ങളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു.

Verse 6

तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः

ഇങ്ങനെ വൈദിക (ഛാന്ദസ) പ്രയോഗം അഞ്ചുവിധം; അതിൽ ‘അസാമയികത’യും ‘ഗ്രാമ്യ/ലോകപ്രയോഗത’യും ഉൾപ്പെടുന്നു. സാധാരണ (ലൗകിക) ഭാഷയിൽ അത് പ്രയോഗിക്കരുത്; കാരണം അത് അസ്പഷ്ടവും അബോധ്യവും ആകുന്നു.

Verse 7

गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा

അർത്ഥത്തിന്റെ ഗൂഢത, അർത്ഥവിപര്യാസം, അർത്ഥസന്ദേഹം, അർത്ഥത്തിന്റെ അസ്പഷ്ടത—ഇവയാണ് ഭേദങ്ങൾ. അവയിൽ ‘ഗൂഢാർത്ഥത’ എന്ന ദോഷം തന്നെയാണ് ‘ഗൂഢാർത്ഥത’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 8

यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा

അർത്ഥം പ്രയാസത്തോടെ മാത്രമേ ഗ്രഹിക്കാനാകൂ എങ്കിൽ അത് ഗൂഢാർത്ഥത; അർത്ഥം മറിഞ്ഞോ വിരുദ്ധമായോ വരുന്നത് വിപര്യസ്താർത്ഥത. വീണ്ടും, ഉദ്ദേശിച്ചതിന് പകരം മറ്റെ പദാർത്ഥങ്ങളിലൂടെ ഭാവം പറയുന്നത് ‘മലീമസാ’ എന്ന ദോഷം.

Verse 9

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः मनीषयेति ज सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां

പ്രധാന (ശാബ്ദിക) അർത്ഥം അന്യാർത്ഥം നൽകുന്നതിനാലോ അസമർത്ഥമാകുന്നതിനാലോ നിലനിൽക്കാതെ വന്നാൽ, സന്ദർഭബുദ്ധി (മനീഷാ) കൊണ്ട് അതേ ദ്വിതീയാർത്ഥത്തിലേക്ക് സമീപിക്കണം; വാച്യാർത്ഥം അനിശ്ചിതമായി നിൽക്കുന്നിടത്ത് അതിനെ ‘സംശയിതാർത്ഥത’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 10

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः

സജ്ജനരെ അസ്വസ്ഥരാക്കാതിരുന്നാലും ഇവ കവിതാദോഷങ്ങളായി തന്നെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു—(1) ഉച്ചാരണത്തിൽ അസുഖകരം/കഠിനം, (2) പ്രസ്താവനയിൽ കഷ്ടത/കഠോരത, (3) സ്ഥാപിത പ്രയോഗ-പരമ്പര (സമയം)യിൽ നിന്നുള്ള വ്യതിചലനം.

Verse 11

असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता

മുനിമാർ ഈ ദോഷങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ചു—വാക്യത്തിലെ അസമയികത ഒഴിവാക്കണം; ‘ഗ്രാമ്യത’ എന്നത് നീചാർത്ഥം സൂചിപ്പിച്ച് കരടും അസഭ്യവുമായി മാറുന്ന വാക്കാണ്।

Verse 12

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा

പറയേണ്ടതെങ്കിലും സാധാരണ വാക്കുകളിൽ നേരിട്ട് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടാത്തതിന്റേത് പരോക്ഷസൂചന മൂന്നു വിധം: ഉച്ചാരണത്തിലൂടെ, വെറും സ്മരണത്തിലൂടെ, അതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദത്തോടുള്ള സാമ്യം/ബന്ധം മൂലം।

Verse 13

दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः

ഒരു വസ്തു/സ്വത്തിനുള്ള ദോഷം രണ്ട് തരമാണ്—സാധാരണവും പ്രാതിസ്വികവും (വ്യക്തിഗതം)। ദോഷം ദ്വിവിധം; അനേകം സഹപങ്കാളികളുടെ അവകാശവാദങ്ങൾ കൊണ്ട് ബന്ധിതമായിരിക്കുക ‘സാധാരണ’ ദോഷമെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു।

Verse 14

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः

സാധാരണ ദോഷങ്ങൾ അഞ്ചെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു—ക്രിയയും കാരകബന്ധങ്ങളും തെറ്റിപ്പോകൽ, സന്ധിയില്ലായ്മ (വിസന്ധി), പുനരുക്തി, കൂടാതെ വാക്യബന്ധങ്ങളുടെ വ്യസ്തത/അവ്യവസ്ഥ।

Verse 15

अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्

ദോഷങ്ങൾ ഇവയാണ്—ക്രിയയുടെ അഭാവം (അക്രിയത്വം), ക്രിയ/ക്രിയാപദത്തിലെ ഭ്രംശം, കാരകപ്രയോഗത്തിലെ പിഴവ്, കർത്താവ് മുതലായ ആവശ്യമായ കാരകങ്ങളുടെ അഭാവം, വിസന്ധി (സന്ധി ചെയ്യാതിരിക്കുക), കൂടാതെ സന്ധിദൂഷണം (തെറ്റായ സന്ധി)।

Verse 16

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्

സന്ധി (ധ്വനി-സന്ധാനം) ദോഷയുക്തമായി രണ്ട് വിധം—(1) ‘വിഗതം’, യഥാവിധി സന്ധി ഇല്ലാതാകുകയോ ലോപിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത്; (2) ‘വിരുദ്ധം’, നിയമത്തിനോ ഔചിത്യത്തിനോ വിരുദ്ധമായി സന്ധി വരുന്നത്. ഈ വിരുദ്ധത കഷ്ടപാദം (ഛന്ദസ്സിലെ പാദം ബലമായി ഘടിപ്പിക്കൽ) കൊണ്ടോ, അനഭിപ്രേതമായ വ്യത്യസ്ത അർത്ഥം കടന്നുവരുന്നതുകൊണ്ടോ ജനിക്കുന്നു.

Verse 17

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा

പുനരുക്തത്വം (അനാവശ്യ ആവർത്തനം) എന്നത് വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രസ്താവിക്കൽ; അത് രണ്ട് വിധം—അർത്ഥാവൃത്തി (അർത്ഥത്തിന്റെ ആവർത്തനം)യും പദാവൃത്തി (പദ/ശബ്ദത്തിന്റെ ആവർത്തനം)യും. അർത്ഥാവൃത്തിയും വീണ്ടും രണ്ട് വിധമാണ്.

Verse 18

प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्

പദാവൃത്തി (പദ/ശബ്ദ ആവർത്തനം)യിൽ പര്യായമായ ശ്രേഷ്ഠശബ്ദം ഉപയോഗിച്ചാലോ, മറ്റൊരു ശബ്ദരൂപം ഉപയോഗിച്ചാലോ, അത് ദോഷകരമായ ആവർത്തനം അല്ല; അതേ പദം അതേപടി വീണ്ടും വരുമ്പോഴാണ് ആവർത്തനം എന്ന് ഗ്രഹിക്കേണ്ടത്.

Verse 19

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः

വ്യസ്തസംബന്ധത (ബന്ധത്തിന്റെ അസ്തവ്യസ്തത) എന്നത് യുക്തമായ വാക്യ/അർത്ഥബന്ധം (i) ഇടവേള മൂലം മുറിയുക, (ii) മറ്റൊരു ബന്ധം കയറിവന്ന് മറയ്ക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ (iii) പൂർണ്ണമായും വേറൊരു ബന്ധമായി ജനിക്കുക—ഇവ മൂലം സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 20

मला इति क , ज च कष्टपादादर्थान्तरक्रमादिति ट प्रयुक्तचरशब्देनेति ज , ञ च अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा

‘മലാ’ എന്ന് കയും ജയും ആചാര്യർ പറയുന്നു; ‘കഷ്ട’ എന്നത് കഷ്ടപാദം കൊണ്ടോ അർത്ഥ-ക്രമം മാറുന്നതുകൊണ്ടോ ജനിക്കുന്നു എന്ന് ട പറയുന്നു. ‘പ്രയുക്തചരശബ്ദ’ എന്ന് ജയും ഞയും പറയുന്നു. ആ കാരണങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിലും അന്തർവ്യവധാനം (ആന്തരിക ഇടവേള) മൂന്ന് വിധം; അതേ ‘അന്തരാ’ പദങ്ങൾക്കിടയിലോ വാക്യങ്ങൾക്കിടയിലോ സംഭവിക്കുന്നതനുസരിച്ച് വീണ്ടും രണ്ട് വിധം.

Verse 21

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते

വാച്യാർത്ഥം എന്നത് അഭിപ്രേതാർത്ഥമായി ബോധ്യമാകുന്നതാണ്; അതിനാൽ പദവും വാക്യവും സംബന്ധിച്ച് അത് ദ്വിവിധം—(1) മുൻ വ്യുത്പത്തിയാൽ സ്ഥാപിതമായ വാച്യം, (2) വ്യുത്പത്തിയാൽ പുതുതായി സ്ഥാപിക്കേണ്ട വാച്യം; ഇങ്ങനെ ഭേദപ്പെടുന്നു.

Verse 22

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा

ഹേതുവിന് ദോഷം എന്നു പറയുന്നത്—ഇഷ്ട പ്രതിജ്ഞയെ ബാധിക്കുക, അസമർത്ഥത, അസിദ്ധത, വിരുദ്ധത, കൂടാതെ അനൈകാന്തികത (വ്യഭിചാരം/അനിശ്ചിതത്വം) എന്നിവ ഉണ്ടായാൽ ആകുന്നു.

Verse 23

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्

ഇങ്ങനെ ‘സത്പ്രതിപക്ഷത്വം’ എന്ന ദോഷം—‘കാലാതീതത്വ’ സംകരജന്യമായ ആശയക്കുഴപ്പം—ഇതാണ്: പക്ഷത്തിൽ അത് സപക്ഷത്തോടൊപ്പം അസ്തിത്വമുള്ളതായി സിദ്ധമാകുന്നു; വിപക്ഷത്തിലും അതേ അസ്തിത്വം സിദ്ധമാകുന്നു.

Verse 24

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति

കാവ്യങ്ങളിൽ, സഭയിലെ പണ്ഡിത വിമർശകരുടെ ഇടയിലും ‘അരുന്തുദ’ എന്ന ദോഷം യഥാർത്ഥത്തിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതുപോലെ ‘ഏകാദശ നിരർത്ഥത്വം’ എന്നും ‘ദുഷ്കര’ മുതലായ സന്ദർഭങ്ങളിൽ ദോഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 25

दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः

ഗൂഢാർത്ഥത ദോഷജ്ഞനായ രസികനെയും ദുഃഖിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ കാവ്യം ദുഷ്കരമായി (അത്യന്തം ദുഷ്‌ബോധ്യമായി) ഇരിക്കരുത്, ഗ്രാമ്യമായോ അസ്വസ്ഥമാക്കുന്നതായോ ഇരിക്കരുത്, കൂടാതെ ലോകത്തും ശാസ്ത്രങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ പ്രയോഗത്തെ അനുസരിക്കണം.

Verse 26

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके

ക്രിയയുടെ ഭ്രംശം മൂലം ‘ലക്ഷ്മാ’ എന്ന വ്യാകരണദോഷം ഉണ്ടാകുന്നു; ക്രിയാധ്യാഹാരം (ക്രിയയെ ലോപമായി ഗ്രഹിക്കൽ) മൂലവും അതുപോലെ. കാരകബന്ധങ്ങൾ തകരുമ്പോൾ, പ്രസംഗബലത്തിൽ സൂചിതമായ ആവശ്യ കാരകം അർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് പൂരിപ്പിക്കണം.

Verse 27

प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्

പ്രഗൃഹ്യമായിടത്ത് സന്ധി ചേർക്കേണ്ടതില്ല; ‘ക്ഷത’ (ഭംഗപ്പെട്ട) പദരൂപം സന്ധിയില്ലാതെ തന്നെ നിലനിൽക്കും. കഷ്ടപാഠം മൂലം ദ്വി-സന്ധിത്വം സംഭവിക്കാം; ദുർവചാദി തുടങ്ങിയ പ്രയോഗങ്ങളിൽ ഇത് അപൂർവമല്ല.

Verse 28

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते

അനുപ്രാസത്തിൽ പദങ്ങളുടെ ആവർത്തനം പ്രശംസനീയം; വ്യസ്ത (മറിഞ്ഞ) ബന്ധതയും ശോഭിക്കുന്നു. അഭിപ്രേതമായ അർത്ഥഗ്രഹണത്തിൽ വ്യുത്ക്രമാദി ക്രമീകരണങ്ങൾ കൊണ്ടുമാത്രം ദോഷം ചുമത്തപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 29

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः

വിഭക്തി, സംജ്ഞ, ലിംഗം എന്നിവയിൽ ധീമന്മാർക്ക് ആശങ്കയില്ലാത്തിടത്ത്, അവിടെ സംഖ്യയുടെ കാരണത്താൽ ഉപമാനം-ഉപമേയം ഭിന്നമാണെന്ന് ഗ്രഹിക്കണം (വ്യാകരണപരമായി ഒരേ അല്ല).

Verse 30

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते

കവികളിൽ ഉറച്ചുനിന്നിരിക്കുന്ന സമ്പ്രദായം—അനേകർക്കായി ഏകവചനം, ഒരുവർക്കായി ബഹുവചനം, അല്ലെങ്കിൽ അനേകർക്കായി ബഹുവചനം പ്രയോഗിക്കൽ—ഇതിനെ ‘സമയം’ (കാവ്യപരമ്പര) എന്നു പറയുന്നു.

Verse 31

एकादशनिरस्तत्वमिति ञ समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः

പണ്ഡിതർ പറയുന്നു—പതിനൊന്ന് (കാവ്യ) ദോഷങ്ങൾ നീങ്ങിയ അവസ്ഥ ‘ധർമ്മം’പോലെ ദ്വിവിധമാണ്: സാമാന്യവും വിശേഷവും. ഇത് സിദ്ധ സിദ്ധാന്തകാരന്മാരിലും കവികളിലും അവിവാദ്യമാണ്.

Verse 32

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं

‘സാമാന്യം’ എന്നായി പ്രസിദ്ധമായതിനെ ‘സമയം’ (രീതി/പരമ്പര) എന്നു കരുതുന്നു; അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ എല്ലാ സിദ്ധാന്തവ്യാഖ്യാതാക്കളും വഴിതെറ്റാതെ മുന്നേറുന്നു.

Verse 33

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा

അല്ലെങ്കിൽ, ഏത് പരിധിവരെ ‘സാമാന്യം’ കല്പിക്കപ്പെടുന്നുവോ അത്രത്തോളം മാത്രമേ അത് സ്ഥാപിതമാകൂ; അല്ലാത്തപക്ഷം ‘ഛേദ-സിദ്ധാന്ത’ (വിശ്ലേഷണ വിഭജനം) പ്രകാരം ചിലർക്കു ഭ്രാന്തിപോലെ വ്യത്യസ്ത നിഗമനവും വരാം.

Verse 34

तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता

ഏത് മുനിയുടെ ദർശനത്തിൽ തർക്കജന്യജ്ഞാനം പ്രമാണം? ഏത് സിദ്ധാന്തത്തിൽ എല്ലാം ക്ഷണഭംഗുരം? ഏത് കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഭൂതങ്ങളിൽ ചൈതന്യത (മൂലതത്ത്വം) ഉണ്ട്? ഏത് സമ്പ്രദായത്തിൽ ജ്ഞാനം സ്വയംപ്രകാശമാണ്?

Verse 35

प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः

ശൈവ, വൈഷ്ണവ, ശാക്ത, സൗര, സിദ്ധാന്തി എന്നീ സമ്പ്രദായങ്ങളുടെ മതി ‘പ്രജ്ഞാത’, ‘സ്ഥൂലതാ’, ‘ശബ്ദ’, ‘അനേകാന്തത്വ’ കൂടാതെ ‘അർഹത്’ എന്നീ പദപ്രയോഗങ്ങളാൽ പ്രത്യേകത നേടുന്നു.

Verse 36

जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्

ബ്രഹ്മം ജഗത്തിന്റെ കാരണമാകുന്നു; സാംഖ്യരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ അത് പ്രധാനം (പ്രകൃതി) സഹിതം വിവക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സരസ്വതീ-ലോകത്തിൽ ജീവികൾ പരസ്പരം സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 37

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्

വിശേഷതകളെ താരതമ്യം ചെയ്ത് ഭേദം കണ്ടു (മറ്റുള്ളവരെ) ബന്ധിപ്പിക്കുന്നവർ പരിഗ്രഹം മൂലം ‘അസത്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; സജ്ജനർ അപരിഗ്രഹം കൊണ്ടുതന്നെ ‘സത്’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 38

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः

ബാധിതമാകുന്ന ആ ജ്ഞാനത്തിന് ദ്വൈവಿಧ്യം ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു; പ്രത്യക്ഷാദി പ്രമാണങ്ങളാൽ ഖണ്ഡിതമാകുന്നതിനെ ‘അസത്’ (അവാസ്തവം) എന്നു അറിയുന്നു.

Verse 39

कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्

കവികൾ സ്വീകരിക്കേണ്ടത്—ജ്ഞാനത്തിന്റെ ദ്യോതമായ വ്യക്തത. യത് അർത്ഥക്രിയ (ഫലസാധനം) നടത്തുന്നു, അതുതന്നെ പരമാർത്ഥസത് (പരമസത്യ) ആകുന്നു.

Verse 40

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्

അജ്ഞാനവും ജ്ഞാനവും—ഇരു ദൃഷ്ടികളിലും ഏക ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് പരമാർത്ഥസത്. അതുതന്നെ വിഷ്ണുരൂപത്തിൽ സ്വർഗാദികളുടെ കാരണവും, ശബ്ദവും അലങ്കാരവും എന്ന രൂപത്തിലും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. വിദ്യ രണ്ടാണ്—അപരയും പരയും; പരാവിദ്യയെ അറിഞ്ഞാൽ ജീവൻ ഭവം (സംസാരം) മുതൽ മോചിതനാകും.