Adhyaya 344

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ അലങ്കാരപ്രകരണത്തിൽ ‘അർത്ഥാലങ്കാരനിരൂപണം’ എന്ന മൂന്നുനൂറ് നാല്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഇനി മൂന്നുനൂറ് നാല്പത്തിനാലാം അധ്യായം—‘ശബ്ദാർത്ഥാലങ്കാരങ്ങൾ’—ആരംഭം. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു: ശബ്ദത്തിന്റെയും അർത്ഥത്തിന്റെയും അലങ്കാരം ഇരുവരെയും സമമായി അലങ്കരിക്കുന്നു; ഒരിടത്ത് ധരിച്ച ഒരേയൊരു ഹാരം സ്ത്രീയുടെ സ്തനവും ഗ്രീവയും ഇരട്ടെയും ശോഭിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 2

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति

പ്രശസ്തി, കാന്തി, ഔചിത്യം, സംക്ഷേപം, യാവദർത്ഥത (അർത്ഥത്തിന് ആവശ്യമായത്ര മാത്രം പറയുക), അഭിവ്യക്തി (സുതാര്യമായ പ്രകടനം)—ഇവയാണ് അതിന്റെ ആറു ഭേദങ്ങൾ; രചനയിൽ ഇവ സദാ ജാഗ്രതയോടെ നിലനിർത്തണം എന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു।

Verse 3

प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः

പ്രശസ്തി എന്നത് വാക്യ-യുക്തിയാണ്; അതിന്റെ പ്രവർത്തി മറ്റൊരാളുടെ മർമ്മം ദ്രവിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ആകുന്നു. ആ വാക്ശൈലി രണ്ട് വിധം—പ്രേമോക്തി, സ്തുതി—എന്ന ഭേദപ്രകാരം।

Verse 4

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः

‘പ്രേമോക്തി’യും ‘സ്തുതി’യും പര്യായപദങ്ങളാണ്; ‘പ്രിയോക്തി’ ഗുണകീർത്തനം ചെയ്യുന്ന വാക്ക്. ‘കാന്തി’ എല്ലാ മനസ്സിനെയും രമിപ്പിക്കുന്നത്—വാച്യവും സൂച്യവും യുക്തമായി സംഗമിക്കുന്നത്.

Verse 5

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते

വിഷയം എങ്ങനെയോ അങ്ങനെയേ റീതി; വൃത്തിയെന്ന പ്രകടനരീതി എങ്ങനെയോ അങ്ങനെയേ രസം. ഊർജസ്വിയും മൃദുവുമായ സന്ദർഭത്തിൽ നിന്നാണ് ഔചിത്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 6

संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता

സംക്ഷേപം എന്നത് കുറച്ച് വാചകപദങ്ങളാൽ വലിയ അർത്ഥത്തെ സമാഹരിക്കുന്നതാണ്; പദവും അഭിപ്രേതവസ്തുവും കുറവോ കൂടുതലോ അല്ലാതെ അർത്ഥത്തിന് തുല്യമായി നിൽക്കുന്നതാണ് (യാവദർത്ഥത).

Verse 7

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्

പ്രകടത്വത്തെ ‘അഭിവ്യക്തി’ എന്നു പറയുന്നു. അതിന് ‘ശ്രുതി’യും ‘ആക്ഷേപ’വും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് ഭേദങ്ങളുണ്ട്. അവിടെ ‘ശ്രുതി’ എന്നത് പദം തന്റെ പ്രധാനാർത്ഥം നേരിട്ട് സമർപ്പിക്കുന്നതാണ്.

Verse 8

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी

അത് രണ്ടുവിധം—നൈമിത്തികീയും പാരിഭാഷികീയും. ‘സങ്കേതം’ എന്നത് പരമ്പരാഗത സമ്മതം/രീതി; ‘പരിഭാഷ’ എന്നത് സാങ്കേതിക നിർവചനം. അതിനാൽ അതിനെ ‘പാരിഭാഷികീ’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 9

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः

ശബ്ദശക്തി രണ്ടുവിധം—മുഖ്യവും ഉപചാരികിയും (ഗൗണ/ലക്ഷണികം) എന്നു പറയുന്നു; ഇവ രണ്ടും വീണ്ടും രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ശബ്ദത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം സ്വന്തം അഭിധേയ അർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് വഴുതുമ്പോൾ, ആ പ്രവർത്തനരീതിയാണ് അമുഖ്യ അർത്ഥത്തെ വാച്യമാക്കുന്നത്।

Verse 10

यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः

ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക നിമിത്തം/ആധാരം കാരണം ശബ്ദം ഉപചാരമായി (രൂപകമായി) പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന പ്രവർത്തനത്തെ ഉപചാരികീ ‘ലക്ഷണികീ’ എന്നു പറയുന്നു. ലക്ഷണാ–ഗുണയോഗം മൂലം അതിനെ ‘ഗൗണീ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു।

Verse 11

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः

അഭിധേയ (മുഖ്യാർത്ഥം)വുമായി അവിനാഭാവമായി ചേർന്നിരിക്കുന്ന ബോധം ‘ലക്ഷണാ’ എന്നു പറയുന്നു. അത് അഭിധേയവുമായി ബന്ധം, സാമീപ്യം (അടുത്തിരിപ്പ്) അല്ലെങ്കിൽ സമവായം (അന്തര്നിഹിത ബന്ധം) മൂലം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 12

वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया

വൈപരീത്യം (വിരോധം) കൊണ്ടും അഭിപ്രേത ക്രിയായോഗം കൊണ്ടും ലക്ഷണാ അഞ്ചുവിധമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഗൗണീ ഗുണങ്ങൾ അനന്തമായതിനാൽ, വക്താവിന്റെ വിവക്ഷപ്രകാരം അത് അനന്തമാകുന്നു।

Verse 13

अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः

ലോകസീമ (ലോകാചാരത്തിന്റെ അംഗീകൃത പരിധി) അനുസരിച്ച്, മറ്റിടത്ത് വ്യത്യസ്തമായ ധർമ്മനിയമം ശരിയായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നിടത്ത്, അതിനെയാണ് ഇവിടെ ‘സമാധി’ (സ്ഥിരമായ നിയമനിർണ്ണയം) എന്നു സ്മരിക്കുന്നത്।

Verse 14

श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः

ശ്രുതമായ വാക്കുകളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് ലഭിക്കാത്ത അർത്ഥം, എന്നാൽ സംവേദനശീലമുള്ള ബുദ്ധിമാനായ വായനക്കാരനിൽ തെളിയുന്നതിനെ ‘ആക്ഷേപം’ എന്നു പറയുന്നു; ധ്വനി/വ്യഞ്ജനയാൽ സൂചിതമായി അത് വെളിവാകുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘ധനി’ (ധ്വനിയുടെ ഒരു ഭേദം) എന്നും വിളിക്കുന്നു।

Verse 15

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया

വാക്ക് തന്റെ വാച്യാർത്ഥം മുഖേന അർത്ഥം അറിയിച്ചു, ശ്രോതാവ് സ്വയം അഭിപ്രേത അർത്ഥം സ്വന്തമായി ഗ്രഹിക്കുന്നിടത്ത്, ഇഷ്ടമായ (അക്ഷരാർത്ഥ) അർത്ഥത്തെ ‘പ്രതിഷേധം’ ചെയ്തതുപോലെ തോന്നുന്ന പ്രത്യേകാർത്ഥം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അത് വക്താവിന്റെ അഭിധിത്സ (നിശ്ചിതാർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കാനുള്ള ഉദ്ദേശം) മൂലമാണ്।

Verse 16

तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः

ഇവിടെ ഈ അലങ്കാരത്തെ ‘ആക്ഷേപം’ എന്നു പറയുന്നു. പിന്നെയും ഇതിനെ ‘സ്തോത്രം’ എന്നും വിളിക്കുന്നു—അധികാരമായ (പ്രസക്തമായ) വിഷയത്തിൽ നിന്ന് മാറി, അതിന്റെ പരിധിക്ക് പുറത്തുള്ള മറ്റൊരു വസ്തുവിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ചെയ്യുന്ന സ്തുതിയാണ് സ്തോത്രരൂപം.

Verse 17

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः

പറഞ്ഞതിൽ നിന്ന് അഭിപ്രേത അർത്ഥം പിടികൂടാനാകാതെ, അതേ പൊതുവായ അർത്ഥത്തോടൊപ്പം വിശേഷണം ചേർത്ത സമാനപ്രയോഗം വഴി അർത്ഥം ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നിടത്ത്, പണ്ഡിതർ അതിനെ ‘സമാസോക്തി’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; കാരണം അത് അർത്ഥം സംക്ഷേപമായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു।

Verse 18

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः

‘അപഹ്നുതി’ എന്നത്—നിഷേധം/മറച്ചുവെക്കൽ മുഖേന മറ്റൊരു അർത്ഥം പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നതു. ‘പര്യായോക്തം’ എന്നത്—മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറഞ്ഞതു. അതിനാൽ ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിൽ പോലും വ്യഞ്ജന (സൂചന) പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനാൽ ‘ധ്വനി’ എന്ന നാമം യുക്തമാണ്।