Adhyaya 343

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अर्थालङ्काराः अग्निर् उवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘അലങ്കാരത്തിൽ ശബ്ദാലങ്കാര നിർൂപണം’ എന്ന 342-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി 343-ാം അധ്യായം ‘അർത്ഥാലങ്കാരങ്ങൾ’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—അർത്ഥങ്ങളുടെ അലങ്കരണമാണ് ‘അർത്ഥാലങ്കാരം’; അതില്ലാതെ വാക്കുകളുടെ സൗന്ദര്യവും മനോഹരമാകുകയില്ല।

Verse 2

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि

അർത്ഥാലങ്കാരങ്ങളില്ലാത്ത വാക്ക് (സരസ്വതി) വിധവയെപ്പോലെയാണ്. ഇനി അവയുടെ സ്വരൂപവും, സാദൃശ്യം, ഉത്പ്രേക്ഷ, അതിശയം എന്നിവയും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 3

विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते

വിഭാവന, വിരോധം, ഹേതു—ഇങ്ങനെ ആകെ എട്ടുവിധമായി—ഭാവങ്ങളുടെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ് അവയുടെ സ്വരൂപം (ലക്ഷണം) എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 4

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा

ഇത് രണ്ടുവിധമാണെന്ന് പറയുന്നു—നിജം (സ്വാഭാവികം)യും ആഗന്തുകം (പ്രാസംഗികം/അർജിതം)യും. നിജം സ്വയംസിദ്ധമായ പ്രകൃതിനിയമം; ആഗന്തുകം പ്രത്യേക നിമിത്തത്തിനായി ആചരിക്കുന്നതു।

Verse 5

विधुरेवेति ख , ट च सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्

‘വിധുരേവേതി’ മുതലായവ. ഉപമ നാലുവിധം—(1) സാദൃശ്യം, (2) ധർമ്മ-സാമാന്യം, (3) രൂപകം, (4) മഹോക്തി കൂടാതെ അർത്ഥാന്തരന്യാസം।

Verse 6

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं

ഉപമാ എന്നത് ഒരു അലങ്കാരമാണ്; ഇതിൽ ഉപമാനം-ഉപമേയം സംബന്ധിച്ച് അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം ഉദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു—അഥവാ അന്തർഗതമായ പൊതുധർമ്മം (സാമാന്യഗുണം) ഉള്ളതായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അത്തരം സാമാന്യം പൊതുവെ സാധ്യമായിരുന്നാലും।

Verse 7

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः

ചില സാദൃശ്യം സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് ലോകവ്യവഹാരം (സാധാരണ വാക്പ്രവാഹം) നടക്കുന്നു; അത് സമാസത്തിലൂടെയോ അസമാസമായോ—ഇങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ട പദങ്ങൾ (പ്രതിയോഗികൾ) സംബന്ധിച്ച് രണ്ടുവിധം.

Verse 8

विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच

വിഗ്രഹം (വിശ്ലേഷണം) വഴി അഭിധാനം നിർണ്ണയിക്കണം; സമാസത്തിൽ ഉത്തരപദങ്ങളുടെ അർത്ഥം യഥോചിതമായി ഗ്രഹിക്കണം. ഉപമയിൽ ഉപമാ-ദ്യോതക പദവും ഉപമേയ പദവും മുഖേന താരതമ്യബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 9

ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः

ആ രണ്ടു തരങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ് വിഗ്രഹം വഴി ഇത് ത്രിവിധമാകുന്നത്; സമാസാന്തം (സമാസത്തിലെ അവസാന പദം) ആശ്രയിച്ചും ത്രിവിധമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ വ്യത്യസ്തമാക്കുമ്പോൾ ഉപമകൾ വ്യക്തമായി പതിനെട്ട് ആകുന്നു।

Verse 10

यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे

എവിടെ സാധാരണധർമ്മം (പൊതുഗുണം) വ്യക്തമാക്കപ്പെടുകയോ അല്ലെങ്കിൽ സൂച്യമായി ഗ്രഹിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നു, അവിടെ ധർമ്മവും വസ്തുവും—ഇരണ്ടും പ്രാധാന്യമുള്ളതിനാൽ അവയെ ‘ധർമ്മവസ്തു-ഉപമ’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 11

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः

സമധർമ്മങ്ങളുള്ള രണ്ടു ആശ്രയങ്ങളെ പരസ്പരം ഒരേപോലെ എന്നു വിവരണം ചെയ്ത്, ഇരുവരും തമ്മിൽ തമ്മിൽ ഉപമാനങ്ങളാകുമ്പോൾ അതിനെ ‘പരസ്പരോപമാ’ എന്നു പറയുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ രണ്ടിൽ കൂടുതൽ പ്രസിദ്ധമായതിനെ ഉപമാനമായി നിശ്ചയിക്കുന്നു।

Verse 12

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा

ഇത് ‘വിപരീതോപമാ’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. വ്യാവൃത്തി (ബഹിഷ്കരണം) വഴി താരതമ്യം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അത് ‘നിയമോപമാ’; പറഞ്ഞ സാമ്യം മറ്റിടങ്ങളിലും വ്യാപിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് ‘അനിയമോപമാ’ ആകുന്നു।

Verse 13

समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात् वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं

ഇരുവരുടെയും പൊതുവായ രണ്ടു ധർമ്മങ്ങളിൽ സാമ്യം ഉണ്ടായിട്ടും ഇവിടെ വ്യത്യസ്തതയാണ് ഉദ്ദേശ്യം; കാരണം ‘സമുച്ചയോപമാ’യിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, മറ്റു (അധിക) ധർമ്മങ്ങളുടെ പ്രാചുര്യം ഇവിടെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 14

यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा

‘അധികത്വം/ശ്രേഷ്ഠത’ പ്രകടമാക്കുന്ന അലങ്കാരം ‘വ്യതിരേകോപമാ’ എന്നു പറയുന്നു. പല സമാന ഉപമാനങ്ങളാൽ ഉപമ ചെയ്യപ്പെടുന്നിടത്ത് അത് ‘ബഹൂപമാ’ ആകുന്നു।

Verse 15

धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साअप्_३४३०१५अबुपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा

ധർമ്മങ്ങളും പ്രത്യുപമാനവും മറ്റൊരു ക്രമത്തിൽ വിന്യസിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ അത് ‘മാലോപമാ’ പോലെയാകും. ഉപമാനത്തിൽ വികാരം വരുത്തി ചെയ്യുന്ന താരതമ്യം ‘തുലനാ’; രൂപാന്തരസഹിതമായ ഉപമ ‘വിക്രിയോപമാ’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 16

त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा

കവി ഉപമാനത്തിൽ ത്രിലോകങ്ങളിലും ലഭ്യമല്ലാത്തതും ആരോപിച്ച് ഉപമേയത്തെ ഉപമിക്കുന്ന ഉപമ ‘അദ്ഭുതോപമാ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 17

प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः

ഉപമാനമായ പ്രതിയോഗിനെ ആരോപിച്ച് ഉപമേയത്തെ അതിനോട് അഭേദമായി വർണ്ണിക്കുന്നത് ‘മോഹോപമാ’ ആകുന്നു; ഇത് ഭ്രാന്തിയുള്ള വാക്യമാണ്।

Verse 18

उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा

ഉപമേയവും ഉപമാനവും—ഇരുവർക്കുമുള്ള പൊതുധർമ്മം യഥാർത്ഥമായി നിർണ്ണയിച്ചിട്ടും ഉപമ സംശയരൂപത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ അത് ‘സംശയോപമാ’. എന്നാൽ ഉപമേയം തന്നെ സംശയാസ്പദമായിരിക്കെ ഉപമ ഉറപ്പോടെ പറഞ്ഞാൽ അത് ‘നിശ്ചയോപമാ’.

Verse 19

वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी

സമ്പൂർണ്ണ വാക്യാർത്ഥത്തെ ഉപമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉപമിക്കുന്നതു ‘വാക്യാർത്ഥോപമാ’ ആകുന്നു. ഒരേതിനെ അതേത്തോടു തന്നെ ഉപമിച്ചാൽ ‘സാധാരണീ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘അതിശായിനീ’ ഉപമ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 20

उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा

ഒരു വസ്തു ഒരതിനായി ഉപമേയമായി ഉപമയുടെ വിഷയമാകുകയും, അതേ ഉപമേയം പിന്നെ മറ്റൊന്നിനായി ഉപമേയമാകുകയും ചെയ്യുന്ന ഉപമ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു; താരതമ്യം ക്രമമായി ഉയർന്നുയർന്ന് മുന്നേറുമ്പോൾ അതിനെ ‘ഗഗനോപമാ’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 21

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः

ഇവിടെ ഉപമയെ അഞ്ചുവിധമായി ഉപദേശിക്കുന്നു—പ്രശംസാത്മകം, നിന്ദാത്മകം, കല്പിതം, യഥാർത്ഥ സാദൃശ്യമൂലകം, കൂടാതെ ഭാഗിക (പരിമിത) സാദൃശ്യമൂലകം।

Verse 22

उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः

ഗുണങ്ങളുടെ സമത്വം കണ്ടു ഉപമാനത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ ഉപമേയത്തിൽ ആരോപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, പണ്ഡിതർ ആ അലങ്കാരത്തെ ‘രൂപകം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു।

Verse 23

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां

തുല്യധർമ്മികളായ കാര്യങ്ങളെ സഹഭാവത്തോടെ (ഏകകാല സഹഉപസ്ഥിതിയായി) ചേർത്ത് പറയുന്നതാണ് ‘സഹോക്തി’; ഇത് ഭേദം മറഞ്ഞ ഉപമയോ രൂപകമോ ആകാം।

Verse 24

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च

സാദൃശ്യമുള്ള തുടർവാക്യത്തിലൂടെ അർത്ഥം പിന്തുണയ്ക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് ‘അർഥാന്തരന്യാസം’; കൂടാതെ ചേതനയിലോ അചേതനയിലോ വൃത്തി/പ്രവർത്തനം വ്യത്യസ്തമായി ആരോപിക്കുന്നതും ഇതിലടങ്ങും।

Verse 25

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्

ഒരു വസ്തുവിനെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി കൽപ്പിച്ചു/കരുതുന്നിടത്ത് അതിനെ ‘ഉത്പ്രേക്ഷ’ എന്നു പറയുന്നു; ഇത് ലോകാനുഭവപരിധിക്കുള്ളിലെ വസ്തുധർമ്മത്തെ പ്രസ്താവിക്കുന്നതാണ്।

Verse 26

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं

‘അതിശയം’ എന്ന അലങ്കാരം രണ്ട് വിധം—സംഭവവും അസംഭവവും. ഗുണം, ജാതി/സ്വഭാവം, ക്രിയ മുതലായവയിൽ കുറവ് (വൈകല്യം) ഉള്ളതുപോലെ കാണിച്ച് പ്രഭാവം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 27

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते पवनोपमेति ख गमनोपमेति क , ट च प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्

വിശേഷം വ്യക്തമാക്കുന്നതിനായിട്ടാണ് ഇതിനെ ‘വിശേഷോക്തി’ എന്നു പറയുന്നത്—പ്രസിദ്ധ കാരണത്തെ മാറ്റിവെച്ച് മറ്റൊരു (അപ്രതീക്ഷിത) കാരണത്തെ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുമ്പോൾ; ഉദാ. “പവനോപമം” (ഖ), “ഗമനോപമം” (ക), കൂടാതെ (ട) മുതലായവ.

Verse 28

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः

സ്വാഭാവികതയെ അനുമാനത്തിലൂടെയോ കല്പനയിലൂടെയോ സ്ഥാപിക്കുന്നതു ‘വിഭാവനാ’. സാധാരണയായി പൊരുത്തപ്പെടാത്ത രണ്ടിനെ യുക്തിയാൽ ബന്ധിപ്പിച്ച് ഒത്തുചേരുന്നതാണ് ‘സംഗതീകരണം’.

Verse 29

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः

വിരോധത്തെ മുൻനിർത്തി വരുന്നതിനെ ‘വിരോധം’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. അത് സാദ്ധ്യാർത്ഥത്തിനുള്ള ഹേതുവെന്നപോലെ തോന്നിയാലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ അതിന്റെ സിദ്ധിയെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 30

कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः

കാരണവും രണ്ട് വിധം—കാരകവും ജ്ഞാപകവും. ‘കാരകം’ എന്നത് പ്രവർത്തി (ഫലം) ജനിക്കുന്നതിന് മുമ്പോ ശേഷമോ ഉദ്ഭവിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നതാണ്.

Verse 31

पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्

ആ ബന്ധം ‘പൂർവ-ശേഷ’ എന്നു പ്രസിദ്ധം—പ്രത്യേകിച്ച് ആ രണ്ടു വിശേഷങ്ങളെ സംബന്ധിച്ച്—കാര്യ-കാരണമ്ബന്ധം കൊണ്ടോ, സ്വഭാവം കൊണ്ടോ, അല്ലെങ്കിൽ നിയാമക (നിയന്ത്രക) ഘടകം കൊണ്ടോ।

Verse 32

ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्

‘ജ്ഞാപക’ എന്നൊരു പ്രത്യേക ഭേദം (ലിംഗം/സൂചകം) ഉണ്ട്; നദിപ്രളയം മുതലായ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളിൽ നിന്ന് അത് കാണാം. വാസ്തവത്തിൽ അവിനാഭാവം (വ്യാപ്തി) എന്ന നിശ്ചയം അവിനാഭാവദർശനത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉറപ്പാകുന്നു।