Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
ഭഗവാൻ അഗ്നി ‘അഭിനയം’ എന്നത് അർത്ഥം പ്രേക്ഷകരുടെ മുമ്പിൽ നേരിട്ട് സന്നിഹിതമാക്കുന്ന ശാസനാബദ്ധ മാർഗമാണെന്ന് നിർവചിക്കുന്നു. അതിന്റെ നാല് അടിസ്ഥാനങ്ങൾ—സാത്ത്വികം (ഭാവജന്യ അനൈച്ഛിക വികാരം), വാചികം (വാക്ക്), ആംഗികം (ശരീരഹാവഭാവങ്ങൾ), ആഹാര്യം (വേഷഭൂഷണം/അലങ്കാരം). തുടർന്ന് രസവും അനുബന്ധ കാവ്യതത്ത്വങ്ങളും ഉദ്ദേശ്യപൂർവം വിനിയോഗിക്കേണ്ടതെന്ന് പറഞ്ഞ്, കർത്താവിന്റെ അഭിപ്രായം തന്നെയാണ് അർത്ഥവത്തായ പ്രകടനത്തിന്റെ നിയന്ത്രകമെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ശൃംഗാരത്തെ സംയോഗ–വിപ്രലമ്പമായി വിഭജിച്ച്, വിപ്രലമ്പത്തെ പൂർവാനുരാഗം, പ്രവാസം, മാനം, കരുണാത്മകം എന്നിങ്ങനെ ഉപവിഭജിക്കുന്നു; ഹാസ്യത്തിൽ പുഞ്ചിരി മുതൽ ഉച്ചഹാസ്യം വരെ നിലകൾ; കൂടാതെ കരുണ, രൗദ്ര, വീര, ഭയാനക, ബീഭത്സ രസങ്ങളുടെ കാരണങ്ങളും ദേഹലക്ഷണങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു. പിന്നെ കാവ്യശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്ന അലങ്കാരങ്ങളിൽ പ്രത്യേകിച്ച് ശബ്ദാലങ്കാരങ്ങൾ—ഛായാ (അനുകരണ ‘ഛായ’ ശൈലി), മുദ്ര/ശയ്യാ, ഉക്തിയുടെ ആറു വാക്യരൂപങ്ങൾ, യുക്തി (ശബ്ദാർഥങ്ങളുടെ കൃത്രിമ ബന്ധനം), ഗുംഫന (രചന നെയ്ത്ത്), വാകോവാക്യം (സംഭാഷണം) കൂടാതെ വക്രോക്തി, കാകൂ—എന്നിവ നിർവചനങ്ങളോടെ നിരത്തുന്നു. അധ്യായം മുഴുവൻ വർഗ്ഗീകരണാത്മക ശാസ്ത്രരീതിയിൽ ധർമ്മസംരക്ഷണവും കലാശക്തിയുടെ പരിഷ്കാരവും ഉപദേശിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः
ഇങ്ങനെ അഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിലെ അലങ്കാരപ്രകരണത്തിൽ ‘നൃത്താദൗ അങ്കകർമ്മനിരൂപണം’ എന്ന മൂന്നുനൂറ് നാല്പതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി മൂന്നുനൂറ് നാല്പത്തൊന്നാം അധ്യായം—‘അഭിനയാദിനിരൂപണം’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—അർത്ഥങ്ങളെ പ്രേക്ഷകസന്നിധിയിൽ നേരിട്ട് കൊണ്ടുവരുന്നതാണ് ‘അഭിനയം’ എന്ന് പണ്ഡിതർ അറിയണം. അത് നാലുവിധം—സാത്ത്വികം, വാചികം, ആംഗികം, ആഹാര്യവും।
Verse 2
स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः
സ്തംഭം മുതലായ അവസ്ഥകളിൽ നിന്നുള്ള പ്രകടനം സാത്ത്വിക അഭിനയം. വാക്കിൽ നിന്നാരംഭിക്കുന്നത് വാചികം; ശരീരചേഷ്ടയിൽ നിന്നാരംഭിക്കുന്നത് ആംഗികം; വേഷഭൂഷണാദിയിൽ നിന്നാരംഭിക്കുന്നത് ആഹാര്യം. ബുദ്ധിയിൽ നിന്നാരംഭിക്കുന്ന പ്രവൃത്തികളും ഇതേ വിഭാഗങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു।
Verse 3
रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता
ഇപ്പോൾ അഭിപ്രായത്തെ ആശ്രയിച്ച് രസാദികളുടെ യുക്തമായ വിനിയോഗം വിശദീകരിക്കുന്നു; കാരണം ആ അഭിപ്രായമില്ലാതെ എല്ലാവരുടെയും ‘സ്വതന്ത്രത’ പോലും അർത്ഥശൂന്യമാണ്।
Verse 4
सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः
ശൃംഗാര-രസം പരമ്പരപ്രകാരം ദ്വിവിധം—സംഭോഗം (സംഗമം)യും വിപ്രലംഭം (വിയോഗം)യും. പിന്നെയും ഇവയിൽ ഓരോന്നും ദ്വിവിധം—പ്രച്ഛന്നം (ഗൂഢം)യും പ്രകാശം (പ്രകടം)യും.
Verse 5
विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः
വിപ്രലംഭം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ശൃംഗാര-രസം ചതുര്വിധം—(1) പൂർവാനുരാഗം, (2) പ്രവാസം, (3) മാനം, (4) കരുണാത്മകം (കരുണാഭരിതമായ) വിരഹം.
Verse 6
एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते
ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച്, അഭിപ്രേതാർത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന—സംഭോഗലക്ഷണയുക്തമായ—വ്യഞ്ജകഭാവം നാലു രീതികളിലേയ്ക്കു മാത്രം വികസിക്കുന്നു; മുൻപറഞ്ഞ തത്ത്വപരിധി അതിക്രമിക്കുന്നില്ല.
Verse 7
स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना
സ്ത്രീയും പുരുഷനും സംയോഗമായി ഒരുമിച്ചുയരുന്നതിൽ നിന്ന് അവരിൽ രതിയുടെ നിർവർത്തി (ആനന്ദകരമായ കാമാനുഭവം) ജനിക്കുന്നു; ആ ക്രിയയിൽ എല്ലാ ഭാവങ്ങളും സാത്ത്വികം—കാന്തിഹാനി (വൈവര്ണ്യം)യും ക്ഷയം/അവസാനം (പ്രളയം)യും കൂടാതെ.
Verse 8
धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः
ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം—ഈ വിഷയങ്ങളാൽ ശൃംഗാര-രസം പോഷിക്കപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ ആലമ്പന (ആശ്രയ-വ്യക്തി/വസ്തു)ങ്ങളുടെ പ്രത്യേകതകളും അവയുടെ വിശിഷ്ട ലക്ഷണങ്ങളും മൂലം അത് നിരന്തരം വികസിക്കുന്നു.
Verse 9
शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः
ശൃംഗാരരസം ദ്വിവിധം—(1) വാക്കും നേപഥ്യ/വേഷഭൂഷയും മുഖേന പ്രകടമാകുന്നത്, (2) ക്രിയയിലൂടെ പ്രകടമാകുന്നത്. ഹാസ്യം ചതുര്വിധം; പല്ലുകൾ കാണാത്തത് “സ്മിതം” എന്നു പറയുന്നു.
Verse 10
किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्
പല്ലുകളുടെ അഗ്രം അല്പം മാത്രം കാണുകയും കണ്ണുകൾ വിരിയുകയും ചെയ്യുന്ന ചിരി “ഹസിതം”. ശബ്ദസഹിതമായത് “വിഹസിതം”; വക്ര/തിര്യകമായ ഉപഹാസചിരി “ജിഹ്മോപഹസിതം” എന്നു പറയുന്നു.
Verse 11
सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्
ശബ്ദസഹിതമായ ചിരി “പാപഹസിതം”; ശബ്ദമില്ലാത്തത് “അതിഹസിതം”. ഇങ്ങനെ “കരുണ” എന്ന രസം ത്രിവിധമാണെന്ന് ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 12
धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः
ധർമ്മോപഘാതം/ലംഘനം മൂലം ശോകം ജനിക്കുന്നു; ചിത്തത്തിലെ വിവിധ വികാസങ്ങൾ (ചിത്തവിലാസം) മൂലവും ശോകം ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ശോകത്തിൽ നിന്ന് സ്ഥിരീഭാവം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു—അപ്പോൾ പൂർവ്വന്മാർ ആദിമ സ്ഥിരീഭാവമായി ഏതു കരുതിയിരുന്നു?
Verse 13
अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः
അംഗാഭിനയം, നേപഥ്യ/വേഷപ്രദർശനം, വാക്യസംഭാഷണം എന്നിവയാൽ “രൗദ്ര” രസവും ത്രിവിധം. ഇതിന്റെ നിർവർത്തകകാരണം ക്രോധം; ലക്ഷണങ്ങൾ—സ്വേദം, രോമാഞ്ചം, വിറയൽ.
Verse 14
दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते
വീരൻ മൂന്നു തരമാണ്—ദാനവീരൻ, ധർമ്മവീരൻ, യുദ്ധവീരൻ; അത്തരം വീരത്വം സഫലമാകുന്നതിനുള്ള അംഗീകൃത കാരണം ഉത്സാഹം (ധൈര്യനിശ്ചയം) ആകുന്നു.
Verse 15
आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं
ഭയാനകമായ പ്രവർത്തനാരംഭങ്ങളിൽ പ്രത്യേകമായി വീരരസത്തിന്റെ അനുഗമനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഉദിക്കുന്ന രസമാണ് ‘ഭയാനക-രസം’; അതിന്റെ ഉത്പാദക കാരണം ഭയം.
Verse 16
उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः
വീഭത്സരസം രണ്ടുവിധം—(1) ഉദ്വേജനം, (2) ക്ഷോഭണം. ഉദ്വേജനം ഭയാനക നിലവിളികൾ മുതലായവയിൽ നിന്ന്; ക്ഷോഭണം രക്താദി അറപ്പുളവാക്കുന്ന വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു.
Verse 17
जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते
അതിൽ ജഗുപ്സാ (അറപ്പ്) ആരംഭഭാവമായാൽ അതിന്റെ സാത്ത്വികാംശം പിന്മാറുന്നു; അതിനാൽ ഇനി കാവ്യശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്ന ധർമ്മങ്ങൾ, അഥവാ അലങ്കാരങ്ങൾ, പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 18
अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः
ഇവിടെ വ്യുത്പത്തി മുതലായ മാർഗങ്ങളാൽ വാക്കിനെ അലങ്കരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവർ ശബ്ദവും അർത്ഥവും—ഇരുവരെയും—ത്രിവിധമായി വിഭാഗീകരിക്കുന്നു.
Verse 19
शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह
കാവ്യമീമാംസകരായ പണ്ഡിതർ ഇവയെ ശബ്ദാലങ്കാരങ്ങൾ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—ഛായ, മുദ്ര, തഥോക്തി, യുക്തി, കൂടാതെ ഗുംഫന (കലാപരമായ നെയ്ത്ത്/ക്രമീകരണം) സഹിതം।
Verse 20
वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्
വാകോവാക്യം, അനുപ്രാസം, ചിത്രം, ദുഷ്കരം—ഇവയെ ശബ്ദങ്ങളുടെ ഒൻപത് അലങ്കാരങ്ങളായി അറിയണം; കാരണം ഇവ പരസ്പരം കലരാതെ (അസങ്കരമായി) വേർതിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു।
Verse 21
तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः
ഇവിടെ ‘ഛായ’ എന്നത് മറ്റൊരാളുടെ ഉക്തിയുടെ അനുകൃതിയാണ്; അത് ചതുര്വിധം—ഒരേ ഉക്തിയെ അനുകരിക്കുന്നതിലൂടെ, സാധാരണജന, ചതുരൻ, കുട്ടി എന്നിവരുടെ വാക്കുകളിൽ കാണുന്നതുപോലെ।
Verse 22
आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः
ആഭാണകോക്തി എന്നത്, അഥവാ ലോകോക്തി, സർവ്വസാമാന്യമായ സ്വഭാവമുള്ളതാണ്. ജനഭാഷ പിന്തുടരുന്ന ആ ലോകോക്തിരൂപ ‘ഛായ’യെ പണ്ഡിതരും ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 23
छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते
കലകളിൽ നിപുണവും പരിഷ്കൃതവും വിദഗ്ധവുമായ ബുദ്ധി ആ വൈദഗ്ധ്യഭരിതമായ പ്രയോഗത്തെ രേഖപ്പെടുത്തിപോലെ പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുമ്പോൾ, കവികൾ അതിനെ ‘ഛായ’—അഥവാ ‘ഛേകോക്തി’—എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു।
Verse 24
अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती
അപരിശീലിതമോ അസംസ്കൃതമോ ആയ എല്ലാ തരത്തിലുള്ള വാക്കുകൾ ‘അർഭകോക്തി’ (ശിശുസദൃശ വാക്യം) എന്നു തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ‘അർഭകോക്തി’ എന്ന കാവ്യഛായ, അത്തരം വചനത്തെ മാത്രം അനുകരിക്കുന്നതാണ്.
Verse 25
विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते
അക്ഷരങ്ങൾ കലങ്ങിയതും അശ്ലീലവുമായ വാക്കുകളും—അത് മദ്യപന്റെതായാൽ—അത്തരം സ്വഭാവം തന്നെ കൈവരിക്കും; എന്നാൽ ‘മത്തോക്തി’ എന്ന പേരിലുള്ള ഛായോക്തി, വെറും അനുകരണമാത്രമായിട്ടും, അത്യന്തം മനോഹരമായി തോന്നാം.
Verse 26
अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते
പ്രത്യേക അഭിപ്രായത്തിലൂടെ കവിയുടെ ശക്തിയെ വെളിപ്പെടുത്തി ഉദ്ദേശ്യാർത്ഥം നൽകുന്നതിനെ ‘മുദ്രാ’ എന്നു പറയുന്നു; നമ്മുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ അതേത് ‘ശയ്യാ’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.
Verse 27
उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां
ലോകയാത്രയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ അവതരണരീതിയാൽ, യുക്തിസഹമായ സാധാരണ അർത്ഥം പോലും സജ്ജന്മാരുടെ ഹൃദയം ആകർഷിക്കുന്നതിനെ ‘ഉക്തി’ എന്നു പറയുന്നു.
Verse 28
उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः
ഇവിടെ ആറു തരത്തിലുള്ള അർത്ഥോക്തികൾ ഉപദേശിക്കുന്നു—വിധിയും നിഷേധവും; നിയമവും അനിയമവും; കൂടാതെ വികൽപവും പരിചസംഖ്യയും (സൂചനയാൽ ഒഴിവാക്കൽ).
Verse 29
अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः
പരസ്പരം അസംബന്ധമായ വാച്യ (അർത്ഥം)യും വാചക (ശബ്ദം)യും എന്ന രണ്ടിനെയും ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കല്പിതമായി നിർമ്മിക്കുന്ന ബന്ധത്തെയാണ് പണ്ഡിതർ ‘യുക്തി’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്।
Verse 30
पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഘടന ആറുവിധം—പദം, പദാർത്ഥം, വാക്യം, വാക്യാർത്ഥം, വിഷയം, പ്രകരണം, പ്രപഞ്ചം (വിശദവ്യാഖ്യാനം) എന്നിങ്ങനെ।
Verse 31
गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा
‘ഗുംഫനാ’ എന്നത് രചനാചര്യയാണ്; ശബ്ദവും അർത്ഥവും ക്രമാനുസൃതമായി വിന്യസിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസന. ഇത് ക്രമത്തിൽ ത്രിവിധം—(1) ശബ്ദാനുകാരം, (2) അർത്ഥാനുപൂർവി, (3) ശബ്ദാർഥ ഉഭയാനുപൂർവി।
Verse 32
उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः
ഉക്തിയും പ്രത്യുക്തിയും ഉള്ള വാക്യം ‘വാകോവാക്യം’ (സംവാദം) എന്നു പറയുന്നു; അത് ദ്വിവിധം. ഋജു-ഉക്തി, വക്ര-ഉക്തി എന്ന ഭേദത്തിൽ ആദ്യത്തേത് സ്വാഭാവികവും നേരായതുമായ വചനം।
Verse 33
सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा
അത് ദ്വിവിധം—(1) പൂർവപ്രശ്നികാ, (2) പ്രശ്നപൂർവികാ. വക്രോക്തി ഭംഗി (അഭിവ്യക്തിയിലെ വളവ്) മൂലമാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; അതേ ഭംഗിയാൽ ‘കാകു’ (സൂചനാത്മക സ്വരം/വ്യംഗ്യം)യും ദ്വിവിധമാകുന്നു।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes systematic classification: fourfold abhinaya; detailed sub-typing of rasas (especially śṛṅgāra and hāsa); and a catalog of śabdālaṅkāras including chāyā, mudrā/śayyā, yukti, gumphanā, and vākovākya with vakrokti and kākū.
By subordinating aesthetic technique to abhiprāya (intended purport) and dharma, it frames performance and poetry as disciplined vidyā: refinement of emotion, speech, and conduct becomes a supportive means to puruṣārtha, integrating cultured enjoyment (kāma) with ethical order and ultimately mokṣa.