Adhyaya 340

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ അലങ്കാരപ്രകരണത്തിൽ ‘രീതി-നിരൂപണം’ എന്ന മൂന്നുനൂറ് നാല്പതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി ആരംഭിക്കുന്നു മൂന്നുനൂറ് നാല്പതാം അധ്യായം—‘നൃത്താദികളിലെ അങ്കകർമ്മ-നിരൂപണം’. അഗ്നി പറഞ്ഞു—അഭിനയത്തിലെ ചേഷ്ടകളുടെ പ്രത്യേക ഭേദങ്ങളും അങ്ക-പ്രത്യങ്കങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളും—ഇവ രണ്ടും ദേഹാഭിവ്യക്തിയുടെ ആരംഭമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; അത് സാധാരണയായി ആദ്യം സ്ഥാപിക്കുന്ന ആശ്രയസ്ഥിതി (ആരംഭഭംഗി)യെ അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നു.

Verse 2

लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा

ലീല, വിലാസം, വിച്ഛിത്തി, വിഭ്രമം, കിലകിഞ്ചിതം, മൊട്ടായിതം, കുട്ടമിതം, വിവ്വോകം, കൂടാതെ ലലിതം—ഇവ (സ്ത്രീയുടെ) സൂക്ഷ്മ ശൃംഗാരാഭിവ്യക്തിയുടെ നാമരൂപങ്ങളാണ്.

Verse 3

विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये

‘വികൃതം’, ‘ക്രീഡിതം’, ‘കേലി’—ഇങ്ങനെ അത് നിശ്ചയമായും ദ്വാദശവിധം. ‘ലീല’യിൽ ഇഷ്ടജനങ്ങളുടെ ചേഷ്ടകളുടെ അനുകരണം മറച്ചുവെക്കൽ/ആവരണം സഹിതം, അതിന്റെ അവസാനം വരെ നടക്കുന്നു.

Verse 4

विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं

സൂക്ഷ്മ വ്യത്യാസങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന അല്പമായ മനോഹര ഭാവവിലാസം രസജ്ഞർ ‘കിഞ്ചിദ്-വിലാസ’ എന്നു അംഗീകരിക്കുന്നു; ചിരി, കരച്ചിൽ മുതലായവയുടെ സംകരം ‘കിലകിഞ്ചിത’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 5

विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्

‘വികാരം’ എന്നത് ഒരു പ്രത്യേക അഭിനയ-ചലനമാണ്; സൗകുമാര്യത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സുന്ദര ഗതി ‘ലലിതം’ എന്നു പറയുന്നു. ക്രമമായി ശിരസ്, കൈകൾ, ഉരസ്, പാർശ്വങ്ങൾ, കടി, പാദങ്ങൾ എന്നിവയിൽ പ്രയോഗം.

Verse 6

अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना

പ്രധാന അംഗങ്ങളും പ്രത്യംഗങ്ങളും—ഭ്രൂലത (ഭ്രൂ മുതലായവ)—അറിയപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ കൈകളുടെ ചുരുക്കവും കൈ വീഴ്ചയും. അംഗ-പ്രത്യംഗങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം ചിലപ്പോൾ ഉദ്ദേശ്യപ്രയത്നമില്ലാതെയും സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 7

न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च

ചിലപ്പോൾ നേരിട്ടുള്ള പ്രയോഗമില്ല; ചിലപ്പോൾ മുൻവശത്ത്, ചിലപ്പോൾ തിരശ്ചീനമായി. അതുപോലെ ആകമ്പിതം (ആദ്യ വിറയൽ), കമ്പിതം (പൂർണ്ണ വിറയൽ), ധൂതം (കുലുക്കൽ), വിധൂതം (തീവ്ര കുലുക്കൽ) എന്നിങ്ങനെയും.

Verse 8

परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्

പരിവാഹിതം (ചുറ്റി ഒഴുക്കിവിടൽ), ആധൂതം (കുലുക്കൽ), അവധൂതം (ഝട്കിച്ച് തള്ളിവിടൽ), ആചിതം (സമാഹരിക്കൽ); നികുഞ്ചിതം (കൂച്ചുകെട്ടൽ), പരാവൃത്തം (പിന്നോട്ട് തിരിക്കൽ), ഉത്ക്ഷിപ്തം (മുകളിലേക്ക് ഉയർത്തൽ), അധോഗതം (താഴേക്ക് നീക്കൽ)—ഇവയാണ് ചലന/കൈകാര്യംവിധങ്ങൾ.

Verse 9

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं

‘ലലിത’ എന്നും ഒരു വകയായി ഗ്രഹിക്കണം. ശിരസ്‌ (തലയുടെ ഭംഗി/ചലനം) പതിമൂന്ന് വിധം. ഭ്രൂകർമ്മം ഏഴ് വിധം; ‘പാതന’ എന്നത് മുഖം ഭ്രൂകുടിയായി ചുരുങ്ങുന്ന ഭ്രൂകർമ്മമാണ്.

Verse 10

दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा

ദൃഷ്ടി (രസഗ്രഹണം) ത്രിവിധം—രമ (ആനന്ദം) സംബന്ധിതം, സ്ഥിരഭാവം സംബന്ധിതം, സഞ്ചാരിഭാവങ്ങൾ സംബന്ധിതം, കൂടാതെ പ്രതിബന്ധ (തടസ്സകാരണം) സംബന്ധിതം. ഇത് രസജം; ഉപഭേദങ്ങളിൽ മുപ്പത്താറ് വിധമെന്ന് പറയുന്നു; അതേ പ്രസംഗത്തിൽ ഇത് അഷ്ടവിധമായും പറയുന്നു.

Verse 11

नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः

‘താരകാ’ കർമ്മം നവവിധം—ഭ്രമണം, ചലനം മുതലായ ക്രിയകളോടുകൂടിയത്. നാസിക (നാസാപഥം/നാടി) ഷഡ്വിധമായി ഗ്രഹിക്കണം; നിശ്വാസം (ശ്വാസക്രിയ) നവവിധമെന്ന് അഭിപ്രായം.

Verse 12

षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता

ഓഷ്ഠങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പാപരൂപ വികൃതികൾ പതിനാറ് വിധമെന്ന് പറയുന്നു; ചിവുക (താടി) ക്രിയ/വികാരം ഏഴ് വിധം. ‘കലുഷ’ മുതലായവയിൽ ആരംഭിക്കുന്ന മുഖ/മുഖമണ്ഡല ദോഷങ്ങൾ പതിനാറ് വിധം; ഗ്രീവ (കഴുത്ത്) ദോഷങ്ങൾ ഒമ്പത് വിധമെന്ന് സ്മൃതം പറയുന്നു.

Verse 13

असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः

ഹസ്തമുദ്രകൾ പൊതുവെ രണ്ടുവിധം—അസംയുത (ഒറ്റ)യും സംയുത (ചേർന്ന)യും. അവയിൽ പതാക, ത്രിപതാക, കൂടാതെ കർത്തരീമുഖം മുതലായ മുദ്രാഭേദങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്നു.

Verse 14

अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः

(ഈ ആയുധ-രൂപങ്ങളുടെ നാമങ്ങൾ) അർധചന്ദ്രോത്കരാല, ശുകതുണ്ഡ; അതുപോലെ സുഷ്ടി, ശിഖര; കൂടാതെ കപിത്ത, ഖേടകാമുഖ എന്നും പറയുന്നു.

Verse 15

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा

‘സൂച്യാസ്യ’ എന്ന യന്ത്രം പദ്മകോശം (താമരമൊട്ട്) ആകൃതിയുള്ളത്; അതിന്റെ ശിരസ്/മുകള്ഭാഗം മൃഗശീർഷം പോലെയെന്ന് പറയുന്നു. അതിന്റെ മൂലം താമരസദൃശവും, നാലു ഭ്രമരസദൃശ ചുറ്റുകളുള്ളതായും വർണ്ണിക്കുന്നു.

Verse 16

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी

(നാമങ്ങൾ) ‘ഹംസാസ്യ’യും ‘ഹംസപക്ഷ’വും; അതുപോലെ ‘സന്ദംശ’വും ‘മുകുല’വും; ‘ആകല്പിത’ ‘കല്പിത’—ഇത് ഖ-പാഠം. ഞ-പാഠത്തിൽ ‘കാങ്ഗൂല-കാല-പദ്മ’; മറ്റൊരിടത്ത് ‘കാംമൂല-കാല-പദ്മ/കാങ്ഗൂല-കാല-പദ്മ’—ഈ രണ്ടു പാഠങ്ങളും തൃപ്തികരമല്ല. ‘ഉർണനാഭ’യും ‘താമ്രചൂഡ’യും—ഇങ്ങനെ ആകെ ഇരുപത്തിനാല്‍.

Verse 17

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा

അസംയുത ഹസ്തങ്ങൾ (ഒറ്റകൈ മുദ്രകൾ) പ്രസ്താവിച്ചു; സംയുത ഹസ്തങ്ങൾ പതിമൂന്ന്—അഞ്ജലി, കപോത, കർക്കട, അതുപോലെ സ്വസ്തിക മുതലായവ.

Verse 18

कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च

കടക, വർധമാന, അസംഗ, നിഷധ; ദോല, പുഷ്പപുട, കൂടാതെ മകര—ഇവയും (ആഭരണ-രൂപ/അലങ്കാര-രചന) എന്ന നാമങ്ങളായും തരങ്ങളായും അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 19

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्

‘ഗജദന്ത’, ‘വഹിസ്ഥംഭ’, ‘വർധമാന’ മുതലായ ഹസ്തമുദ്രകൾ വിവരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഉരഃ (വക്ഷസ്) ചലനങ്ങൾ അഞ്ചുവിധം—ആഭുഗ്ന, നർത്തന മുതലായവ।

Verse 20

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्

നാട്യത്തിലും നൃത്തത്തിലും ഉദരചലനം മൂന്നു വിധം—ദുന്ദുര (ഉയർന്ന/ഉഭയമായ), അതിക്ഷാമ (അത്യന്തം ക്ഷീണമായ), കൂടാതെ ഖണ്ഡ/പൂർണ്ണ (വിഭക്തവും പൂർണ്ണവും) രൂപങ്ങൾ. പാർശ്വങ്ങളിൽ അഞ്ചുകർമ്മം, ജംഘകളിലും അഞ്ചുകർമ്മം, പാദകർമ്മം അനേകംവിധമെന്നു നാട്യശാസ്ത്രസ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു।