Adhyaya 339

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ അലങ്കാരപ്രകരണത്തിൽ ‘ശൃംഗാരാദി രസനിരൂപണം’ എന്ന 338-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. തുടർന്ന് 339-ാം അധ്യായമായ ‘രീതിനിരൂപണം’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി പറഞ്ഞു—വാഗ്വിദ്യയുടെ പ്രതിജ്ഞാനത്തിൽ രീതി നാലുവിധം: പാഞ്ചാലി, ഗൗഡദേശീയാ (ഗൗഡി), വൈദർഭി, ലാടജാ.

Verse 2

उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा

പാഞ്ചാലി രീതി ഉപചാരങ്ങളാൽ (അലങ്കാരഭാവങ്ങളാൽ) യുക്തവും മൃദുവും സംക്ഷിപ്ത ഘടനയുമുള്ളതാണ്. ഗൗഡീയ രീതിയിൽ ബന്ധക്രമം സ്ഥിരമല്ല; ഘടന ദീർഘവും വിപുലവുമാണ്.

Verse 3

उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा

വൈദർഭി രീതി അത്യധികം ഉപചാരങ്ങളാൽ ഭാരിതമല്ല; ഉപചാരരഹിതവുമല്ല. അതിന്റെ സന്ദർഭം അതികോമളമല്ല; കൂടാതെ അത് ദോഷമുള്ള/വിച്ഛിന്ന ഘടനയിൽ നിന്ന് വിമുക്തമാണ്.

Verse 4

लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता

ലാടീയാ രീതിക്ക് വ്യക്തവും സുസംഘടിതവുമായ സംധർഭരചനയുണ്ട്; അതിന്റെ പ്രയോഗം അത്യധികം അലങ്കാരഭരിതമല്ല. ചിലർ ഉപേക്ഷിച്ചാലും, അനേകർ പല ഉപചാരങ്ങളായ പരമ്പരാഗത പ്രയോഗങ്ങളിലൂടെ അതിനെ വീണ്ടും വിവరిచ്‌ചുകൊള്ളുന്നു.

Verse 5

क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता

ക്രിയകളിലെ വൈവിധ്യമുള്ള നാട്യവൃത്തി നാലു രൂപങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതമാണ്—ഭാരതി, ആരഭടി, കൗശികി, സാത്വതി എന്നിങ്ങനെ।

Verse 6

वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते

വാക്പ്രധാനവും, പ്രധാനമായും പുരുഷപാത്രങ്ങളോട് ബന്ധപ്പെട്ടതും, സ്ത്രീപാത്രങ്ങൾക്കും ഇടം നൽകുന്നതും, പ്രാകൃത/സ്വാഭാവിക ഭാഷയിൽ ഉക്തി പ്രയോഗിക്കുന്നതുമായ ഈ രീതി—ഭരതൻ പ്രണീതമാക്കിയതിനാൽ ‘ഭാരതി’ രീതി എന്നു പറയുന്നു.

Verse 7

चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश

ഭാരതിക്ക് നാല് അംശങ്ങൾ (അംഗങ്ങൾ) ഉണ്ട്; അതുപോലെ വീഥി, പ്രഹസനം എന്നിവയ്ക്കും (അംഗവിവരണം) പറയുന്നു. നാടകാദി രൂപകങ്ങൾക്ക് പ്രസ്ഥാവന (പ്രോളോഗ്) ഉണ്ടാകും; വീഥിക്ക് പതിമൂന്ന് അംഗങ്ങൾ നിശ്ചിതം.

Verse 8

उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा

ആദ്യത്തെത് ‘ഉദ്ഘാതക’ എന്നു; രണ്ടാമത്തെത് ‘ലപിത’ എന്നു പറയുന്നു. അതുപോലെ ‘അസത്പ്രലാപ’ (അസംബദ്ധ പ്രലാപം), ‘വാക്ശ്രേണി’ (വാക്കുകളുടെ തുടർച്ചയായ ശൃംഖല), ‘നാലികാ’ (സംക്ഷിപ്ത/വേഗത്തിലുള്ള സംഭാഷണം), ‘വിപണന’ (ചന്തപോലെ വിലപേശുന്ന ഭാഷ) എന്നിവയും (നാമങ്ങൾ) ആകുന്നു.

Verse 9

व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्

‘വ്യാഹാര’ത്തെ ‘തിമത്’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; അതുപോലെ ‘ഛല’യും ‘അവസ്കന്ദിത’വും (അതിന്റെ ഭേദങ്ങൾ). ക, ഞ, ട വർഗങ്ങൾക്ക് ‘വാഗ്വേണീ’ എന്ന നാമം; ഖ വർഗത്തിന് ‘വ്യാഹാര-ത്രിഗത’ എന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ‘ഗണ്ഡ’യും ‘മൃദവ’യും—ഇങ്ങനെ പതിമൂന്നാം പദസമൂഹം പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 10

तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च

‘പ്രഹസനം’ താപസന്മാർ മുതലായവരെ ആധാരമാക്കിയ ഹാസ്യനാട്യമാണ്; അതിലെ വാക്കുകൾ പരिहासപ്രധാനമാണ്. ‘ആരഭടീ’ എന്ന ഉഗ്ര നാട്യശൈലി മായ, ഇന്ദ്രജാലം, യുദ്ധാദി ദൃശ്യങ്ങളിൽ സമൃദ്ധമെന്ന് പറയുന്നു; അതിൽ വേഗത്തിലുള്ള കൈചലനങ്ങളും വേദിവസ്തുക്കൾ ഉയർത്തി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതും ഉൾപ്പെടുന്നു.