Adhyaya 337

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः जुष्टमिति ज , ट च अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नाटकनिरूपणम् अग्निर् उवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा

ഇങ്ങനെ ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിലെ അലങ്കാര-പ്രകരണത്തിൽ “കാവ്യാദി-ലക്ഷണം” എന്ന 336-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. (പാഠ-കുറിപ്പ്: “ജുഷ്ടം ഇതി”—ഇവിടെ ‘ജ’യും ‘ട’യും അക്ഷരങ്ങൾ.) ഇനി 337-ാം അധ്യായമായ “നാടകനിരൂപണം” ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—നാടകം, പ്രകരണം, ഡിമം, ഈഹാമൃഗം; കൂടാതെ സമവകാരം, പ്രഹസനം—ഇവ നാട്യവിഭാഗങ്ങളായി അറിയേണ്ടത്.

Verse 2

व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा

കൂടാതെ വ്യായോഗം, ഭാണം, വീഥി, അങ്കം, ത്രോടകം; അതുപോലെ നാടികാ, സട്ടകം, ശില്പകം, കർണാ, ഏക, ദുർമല്ലികാ—ഇവയും നാട്യരൂപങ്ങളാണ്.

Verse 3

प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा

പ്രസ്ഥാനം, ഭാണികാ, ഭാണീ, ഗോഷ്ഠീ, ഹല്ലീശകം; കൂടാതെ കാവ്യം, ശ്രീ-ഗദിതം, നാട്യ-രാസകം, രാസകം—ഇവയും സാഹിത്യ-നാട്യരചനകളുടെ അംഗീകൃത രൂപങ്ങളാണ്.

Verse 4

उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः

ഉല്ലാപ്യകം, പ്രേങ്ക്ഷണം—ഇവ ചേർന്നാൽ ആകെ എണ്ണം ഇരുപത്തേഴാണ്. കൂടാതെ ലക്ഷണാ (സൂച്യാർത്ഥം)യുടെ ഗതി രണ്ടുവിധം—സാമാന്യംയും വിശേഷവും.

Verse 5

सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि

‘സാമാന്യം’ എല്ലാ വിഷയങ്ങളിലും പ്രയോഗ്യമാണ്; ‘ശേഷം’ ആവശ്യമായിടത്ത് വിനിയോഗിക്കുന്നു. പൂർവരംഗം അവസാനിച്ചാൽ ദേശവും കാലവും—ഇരണ്ടും നിർദ്ദേശിക്കണം.

Verse 6

रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्

രസം, ഭാവം, വിഭാവം, അനുഭാവം; കൂടാതെ അഭിനയം, അങ്കം, സ്ഥിതി—ഇവയെല്ലാം ‘സാമാന്യം’; കാരണം ഇവ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ച് പ്രയോഗ്യമാണ്.

Verse 7

विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्

വിശേഷനിയമം അവസരം വന്നപ്പോൾ പറയണം; സാമാന്യസിദ്ധാന്തം ആദ്യം പറയപ്പെടുന്നു. നാട്യം ത്രിവർഗസാധനം (ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമ സിദ്ധിക്കുള്ള ഉപായം) എന്നു പറയുന്നു; ‘കരണം’ എന്നും അതുപോലെ തന്നെ.

Verse 8

इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके

അതിന്റെ ചെയ്യേണ്ട ക്രമം തന്നെയാണ് പൂർവരംഗം; അത് വിധിപ്രകാരം നടത്തണം. പൂർവരംഗത്തിൽ നാന്ദീമുഖങ്ങൾ (മംഗളപ്രസ്താവങ്ങൾ)യും മുപ്പത്തിരണ്ട് അങ്കങ്ങളും ഉണ്ട്.

Verse 9

देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते

ആരംഭത്തിൽ ദേവതകൾക്ക് നമസ്കാരം, ഗുരുക്കന്മാർക്ക് സ്തുതി; കൂടാതെ ഗോ, ബ്രാഹ്മണൻ, രാജാവ് മുതലായവർക്കുള്ള ആശീർവാദാദി ഗാനം (ഉച്ചാരണം) ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

Verse 10

नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः

രൂപകങ്ങളിൽ നാന്ദിയുടെ അവസാനം സൂത്രധാരനെ പ്രവേശിപ്പിക്കണം; പ്രസ്ഥാവനയിൽ ഗുരുപരമ്പരാക്രമം, വംശപ്രശംസ, കവിയുടെ സ്വപൗരുഷം/സാമർത്ഥ്യം എന്നിവ പ്രസ്താവിക്കണം।

Verse 11

सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत् नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा

കാവ്യത്തിന്റെ ബന്ധം (സംബന്ധ)യും അർത്ഥം (അർത്ഥ)യും ഉൾപ്പെടെ ഈ അഞ്ചു ഘടകങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കണം; അത് നടി, വിദൂഷകൻ അല്ലെങ്കിൽ പാരിപാർശ്വികൻ (സഹചര കഥാപാത്രം) പറയാം।

Verse 12

सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः

സൂത്രധാരനോടൊപ്പം അവർ പരസ്പരം സംലാപം നടത്തുന്നിടത്ത്—സ്വസ്വ നാട്യലക്ഷ്യങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന ചിത്രവാക്യങ്ങളും പ്രസംഗോചിതമായ തീക്ഷ്ണ ആക്ഷേപങ്ങളും ചേർത്ത്—അതുതന്നെ നാട്യസംവാദത്തിന്റെ രീതി ആകുന്നു।

Verse 13

आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा

പണ്ഡിതർ ‘ആമുഖം’ തന്നെയാണ് ‘പ്രസ്ഥാവന’ എന്നു അറിയണം; അതുപോലെ ആരംഭോപായങ്ങളായി ‘പ്രവൃത്തകം’, ‘കഥോദ്ഘാതം’, ‘പ്രയോഗാതിശയം’ എന്നിവയും ഉണ്ട്।

Verse 14

आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

ആമുഖം (പ്രസ്ഥാവന) മൂന്നു തരമാണ്; അത് ബീജവും അംശേഷവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നു। ഇതിനകം പ്രവൃത്തമായ കാലം/അവസ്ഥയെ ആശ്രയിച്ച്, കഥാസൂത്രം കൈവശമുള്ള കവി അവിടെ അതിനെ വർണ്ണിക്കണം।

Verse 15

तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा

മുന്‍വൃത്തത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഒരു കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുന്നതു ‘പ്രവൃത്തക’ എന്നു പറയുന്നു; അല്ലെങ്കില്‍ സൂത്രധാരന്റെ വാക്കിലൂടെ വാക്യാര്‍ഥം മാത്രം വ്യക്തമാകുന്ന ഭാഗവും അതുതന്നെ।

Verse 16

गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्

ഒരു വിഷയം/ഉപകരണം എടുത്തുകൊണ്ട് കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കുമ്പോള്‍ അതിനെ ‘കഥോദ്ഘാത’ എന്നു പറയുന്നു. കൂടാതെ അവതരണത്തില്‍ സൂത്രധാരന്‍ വേദിനടപടി വിശദീകരിക്കുന്ന ഭാഗം ‘പ്രയോഗ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 17

ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते

അതിനുശേഷം കഥാപാത്രം പ്രവേശിക്കണം; അതുതന്നെയാണ് അവതരണ-പ്രയോഗത്തിന്റെ അതിശയം (മികവ്). നാടകാദികളുടെ ശരീരം ‘ഇതിവൃത്തം’ ആണെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 18

सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः

ഇതിന് രണ്ട് വിഭാഗങ്ങൾ സ്മൃതമാണ്—‘സിദ്ധ’യും ‘ഉത്പ്രേക്ഷിത’വും. ആഗമപരമ്പരയിൽ ദൃഷ്ടമായത് ‘സിദ്ധ’; കവിയുടെ കല്പനയാൽ സൃഷ്ടമായത് ‘ഉത്പ്രേക്ഷിത’.

Verse 19

वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्

കഥാവസ്തുവിന്റെ അഞ്ചു അർഥപ്രകൃതികൾ ക്രമമായി—വീജം, ബിന്ദു, പതാക, പ്രകരി, കാര്യം. ഇതിന് അനുസരിച്ച് ക്രമത്തിൽ അഞ്ചു ‘ചേഷ്ടകൾ’ (നാടകീയ പുരോഗതികൾ)യും ഉണ്ട്।

Verse 20

प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः

ആരംഭവും നിരന്തരപ്രയത്നവും, പ്രാപ്തിയും, സദ്ഭാവം (ശുഭാഭിപ്രായം) കൂടാതെ നിശ്ചിത ഫലപ്രാപ്തിയും—ഇവയാണ് വിജയത്തിന്റെ പഞ്ചയോഗങ്ങൾ; അഞ്ചാമത് ഫലബന്ധം.

Verse 21

मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः

ക്രമത്തിൽ സന്ധികൾ അഞ്ചെണ്ണം: മുഖം (ആരംഭം), പ്രതിമുഖം (പ്രത്യാരംഭം), ഗർഭം (വികാസം), വിമർശം (ആലോചന/മറിവ്), നിർവഹണം (പരിഹാരം/സമാപ്തി)।

Verse 22

अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते

അൽപമായി സൂചിപ്പിച്ചിട്ടും പലവിധത്തിൽ വ്യാപിച്ച്, ഫലത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നതു—അതെയാണ് കാവ്യത്തിലെ ‘ബീജം’ എന്നു പറയുന്നത്.

Verse 23

यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं

കാവ്യത്തിൽ പല അർത്ഥങ്ങളും രസങ്ങളും ജനിപ്പിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ‘ബീജം’ ആദ്യമായി ഉദ്ഭവിക്കുകയും, കൃതിയുടെ ശരീരത്തോട് ചേർന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഭാഗം—അതെയാണ് ‘മുഖം’ (ആരംഭം) എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്.

Verse 24

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्

രചനയിൽ അഭിപ്രേതമായ അർത്ഥം സ്ഥാപിക്കണം; വൃത്താന്തത്തിന്റെ പ്രവാഹം ക്ഷയിക്കുകയോ മുറിയുകയോ ചെയ്യരുത്; പ്രയോഗം വഴി രാഗം (രസാസ്വാദം) ലഭിക്കണം; കൂടാതെ ഗൂഢകാര്യങ്ങൾ നിർബന്ധമായി മറയ്ക്കണം.

Verse 25

आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च

‘അത്ഭുതം’ എന്നു പ്രസിദ്ധവും എല്ലാ പ്രകാശങ്ങളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുമായതു പോലെ കാവ്യവും. കാവ്യം അതിന്റെ അങ്ങങ്ങളില്ലാത്തതായാൽ ശ്രേഷ്ഠമല്ല; ദേഹാംഗഹീനനായ മനുഷ്യൻ ശ്രേഷ്ഠനല്ലാത്തതുപോലെ।

Verse 26

देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते

ദേശവും കാലവും ഇല്ലാതെ യാതൊരു ഇതിവൃത്തവും (കഥാവൃത്തം) എങ്ങനെയും മുന്നോട്ടുപോകില്ല. അതിനാൽ ഈ രണ്ടും എടുത്തുപറയേണ്ടത് നിശ്ചിതനിയമമായതിനാൽ, ആ ആവശ്യമായ പ്രസ്താവനയെ ‘പദം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 27

देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति

ദേശങ്ങളിൽ ഭാരതവർഷം ശ്രേഷ്ഠം; കാലക്രമത്തിൽ കൃതയുഗം മുതലായ മൂന്ന് യുഗങ്ങൾ പ്രധാനമാണ്. ഈ രണ്ടിനെ വിട്ടാൽ ജീവികൾക്ക് സുഖദുഃഖോദയം അപൂർവമായേ ഉണ്ടാകൂ. സർഗസിദ്ധാന്തത്തിനുള്ളിൽ സൃഷ്ടിയും സൃഷ്ട്യാദിവാർത്തയും വിശദമായി പറയുന്നതിൽ ദോഷമില്ല।