Adhyaya 110
Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmyaAdhyaya 1106 Verses

Adhyaya 110

गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)

തീർത്ഥമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി പൊതുവായ തീർത്ഥപ്രശംസയിൽ നിന്ന് മാറി, പുണ്യഭൂഗോളത്തിലെ പരമ ശുദ്ധികാരിണിയായി ഗംഗയെ പ്രത്യേകമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ഗംഗ ഒഴുകുന്ന ദേശങ്ങൾ സ്വയം പവിത്രമാകുന്നു—ഭൂഗോളം തന്നെ ധർമ്മത്തിന്റെ വാഹകമാകുന്നു. ഗംഗയെ ജീവികളുടെ പരമ ‘ഗതി’ (ആശ്രയം/മാർഗം)യായി സ്ഥാപിച്ച്, നിരന്തര പൂജയാൽ പിതൃവംശവും സന്താനവംശവും—ഇരുവരെയും ഉയർത്തുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഗംഗാദർശനം, സ്പർശം, ജലപാനം, സ്തുതിപാഠം തുടങ്ങിയ ലളിത ഭക്തികർമങ്ങൾ മഹാഫലദായകവും ദീർഘതപസ്സിനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠവുമാണ്; ഒരു മാസം തീരത്ത് ഭക്തിയോടെ വസിക്കുന്നത് സർവയജ്ഞഫലത്തോട് തുല്യമെന്ന് പറയുന്നു. അസ്ഥി-അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഗംഗയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന കാലം മുഴുവൻ സ്വർഗവാസം ഉറപ്പാണെന്ന് അന്ത്യകർമ്മ-ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഊന്നുന്നു. അവസാനം, അന്ധർ പോലുള്ള തടസ്സമുള്ളവർക്കും ഗംഗാതീർത്ഥം വഴി ദേവതുല്യസ്ഥിതി, ഭുക്തി-മുക്തി എന്നിവ സുലഭമാകുന്നു എന്ന് കൃപയുടെ സർവ്വലഭ്യത പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे तीर्थयात्रा माहात्म्यं नाम नवाधिकशततमो ऽध्यायः अथ दशाधिकशततमो ऽध्यायः गङामाहात्म्यं अग्निर् उवाच गङामाहात्म्यमाख्यास्ये सेव्या सा भुक्तिमुक्तिदा येषां मध्ये याति गङ्गा ते देशा पावना वराः

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘തീർത്ഥയാത്രാ-മാഹാത്മ്യം’ എന്ന 109-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി 110-ാം അധ്യായം ‘ഗംഗാ-മാഹാത്മ്യം’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—ഞാൻ ഗംഗയുടെ മഹിമ വിവരിക്കും; അവൾ സേവ്യയും ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നവളുമാണ്. ഗംഗ ഒഴുകുന്ന രാജ്യങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠവും പാവനവുമാകുന്നു।

Verse 2

ह अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानामित्यादिः, नैमिषं परमन्तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं इत्य् आग्नेये महापुराणे तीर्थयात्रामाहात्म्यमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति गतिर्गङ्गा तु भूतानां गतिमन्वेषतांअप्_११०००२अब् सदा गङ्गा तारयते चोभौ वंशौ नित्यं हि सेविता

അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു— “സകല തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യം” മുതലായതു; “നൈമിഷം പരമ തീർത്ഥം, ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നതു” എന്നു. (ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിൽ ‘തീർത്ഥയാത്രാ-മാഹാത്മ്യം’ എന്നു അവസാനിക്കുന്ന പാഠം ‘ഝ’ പാണ്ഡുലിപിയിൽ കാണുന്നില്ല.) പരമ ഗതി അന്വേഷിക്കുന്ന ജീവികൾക്കു ഗംഗ തന്നെയാണ് ആശ്രയവും മാർഗവും. നിത്യസേവിതയായ ഗംഗ പിതൃവംശവും സന്താനവംശവും—ഇരുവരെയും—സദാ തരിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 3

चान्द्रायणसहस्राच्च गङ्गाम्भःपानमुत्तमं गङां मासन्तु संसेव्य सर्वयज्ञफलं लभेत्

ആയിരം ചാന്ദ്രായണ പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളേക്കാളും ഗംഗാജലം പാനം ശ്രേഷ്ഠം. ഒരു മാസം ഭക്തിയോടെ ഗംഗയെ ആശ്രയിച്ച് സേവിക്കുന്നവന് സകല യജ്ഞഫലവും ലഭിക്കും.

Verse 4

सकलाघहरी देवी स्वर्गलोकप्रदायिनी यावदस्थि च गङ्गायां तावत् स्वर्गे स तिष्ठति

ദേവീ ഗംഗ സകല പാപങ്ങളും ഹരിക്കുന്നവളും സ്വർഗ്ഗലോകം നൽകുന്നവളുമാണ്. ഒരാളുടെ അസ്ഥി-അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഗംഗയിൽ എത്രകാലം നിലനിൽക്കുമോ, അത്രകാലം അവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ വസിക്കും.

Verse 5

अन्धादयस्तु तां सेव्य देवैर् गच्छन्ति तुल्यतां गङ्गातीर्थसमुद्भूतमृद्धारी सो ऽघहार्कवत्

അന്ധർ മുതലായവരും ദേവന്മാർ പോലും ആദരിക്കുന്ന ആ ഗംഗാതീർത്ഥത്തെ സേവിച്ചാൽ ദേവസമത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. ഗംഗാതീർത്ഥത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ഇത് സമൃദ്ധി നൽകുകയും പാപം ഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—സൂര്യനെപ്പോലെ (അന്ധകാരം നീക്കുന്നതുപോലെ).

Verse 6

दर्शनात् स्पर्शनात् पानात्तथा गङ्गेतिकीर्तनात् पुनाति पुण्यपुरुषान् शतशीथ सहस्रशः

ഗംഗയെ ദർശിക്കുന്നതാൽ, സ്പർശിക്കുന്നതാൽ, ജലം പാനം ചെയ്യുന്നതാൽ, കൂടാതെ ‘ഗംഗ’ എന്നു കീർത്തിക്കുന്നതാൽ അവൾ പുണ്യപുരുഷന്മാരെ—നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും—പുനഃപുനഃ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.

Frequently Asked Questions

Darśana (seeing), sparśana (touching), pāna (drinking), and kīrtana (reciting/singing her praises) are explicitly listed as purifying acts.

It presents the Gaṅgā as both bhukti-mukti-dā (bestower of worldly enjoyment and liberation), where accessible devotional actions yield both material auspiciousness and ultimate spiritual release.

It states that the Gaṅgā, when continually worshipped, delivers both lines of ancestry—forefathers and descendants—highlighting intergenerational merit.

Yes. It notes that a concluding reading ending with “tīrtha-yātrā-māhātmyam” is not found in the ‘Jha’ manuscript, indicating a textual variant.