
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
അഗ്നിദേവൻ നഗരാദി-വാസ്തു ഉപദേശത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി ഭുവനകോശം, ഭൂമിയുടെ ഭൂപടവിവരണം, പ്രധാന പ്രജനകരുടെ ക്രമബദ്ധമായ വിവരണം നൽകാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. പ്രിയവ്രതൻ തന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് ഏഴ് ദ്വീപുകൾ—ജംബൂ, പ്ലക്ഷ, ശാല്മല, കുശ, ക്രൗഞ്ച, ശാക, പുഷ്കര—വിഭജിച്ച് ധാർമ്മിക ഭരണക്രമം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ജംബൂദ്വീപിൽ മേരു/ഇലാവൃതത്തെ കേന്ദ്രമാക്കി വർഷവിഭാഗങ്ങളും അതിരുപർവതങ്ങളും വ്യക്തമാക്കുന്നു; ഉത്തരദേശങ്ങൾ ജരാ-മൃത്യുഭയരഹിതവും യുഗഭേദാതീതമായ സമത്വസ്ഥിതിയുമെന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് രാജത്വത്തിൽ നിന്ന് വൈരാഗ്യത്തിലേക്കുള്ള പവിത്ര മാതൃക—പ്രിയവ്രതൻ, ഋഷഭൻ, ഭരതൻ എന്നിവർ ശാലഗ്രാമത്തിൽ വിഷ്ണുപ്രാപ്തി നേടുന്നു; ഇതിലൂടെ രാജവംശം തീർത്ഥാധിഷ്ഠിത മോക്ഷവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഭരതനിൽ നിന്ന് സുമതി, തുടർന്ന് ഇന്ദ്രദ്യുമ്നാദികളുടെ വംശപരമ്പര വിവരിച്ച്, ഇത് സ്വായംഭുവ സൃഷ്ടികഥയും കൃത-ത്രേതാ മുതലായ യുഗക്രമംകൊണ്ട് ചിഹ്നിതവുമാണെന്ന് സമാപിക്കുന്നു.
Verse 1
इत्य् आगेनेये महापुराणे नगरादिवास्तुर्नाम षडधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः स्वायम्भुवसर्गः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भुवनकोषञ्च पृथ्वीद्वीपादिलक्षणं अग्निध्रश्चाग्निबाहुश् च वपुष्मान्द्युतिमांस् तथा
ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘നഗരാദി-വാസ്തു’ എന്ന 106-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഇനി 107-ാം അധ്യായം ‘സ്വായംഭുവ-സർഗം’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി പറഞ്ഞു—ഞാൻ ഭുവനകോശവും, ഭൂമി, ദ്വീപാദികളുടെ ലക്ഷണങ്ങളും വിശദീകരിക്കും; കൂടാതെ അഗ്നിധ്ര, അഗ്നിബാഹു, വപുഷ്മാൻ, ദ്യുതിമാൻ എന്നിവരെയും പ്രസ്താവിക്കും।
Verse 2
मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्र एव च गृहाणि नगरादिषु इति झ गृहाणि नगराणि तु इति ख विंश एव चेति ख , छ च अष्टाभिर्विभजेदेवमिति छ ईश्वर उवाचेति ख , छ च सवनः क्षय एव च इति क ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां सत्यनामा सुतो ऽभवत्
മേധാ, മേധാതിഥി, ഭവ്യ, സവന—ഇവരാണ് പുത്രന്മാർ. (പാഠഭേദങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു—‘ഗൃഹാണി നഗരാദിഷു’, ‘ഗൃഹാണി നഗരാണി തു’, ‘വിംശ ഏവ’, ‘അഷ്ടാഭിർവിഭജേദേവം’; ചില പാഠങ്ങളിൽ ‘ഈശ്വര ഉവാച’; കൂടാതെ ‘സവനഃ ക്ഷയ ഏവ ച’ മുതലായവ.) അവരിൽ പത്താമൻ ജ്യോതിഷ്മാൻ; അവന്റെ പുത്രനായി സത്യനാമാ ജനിച്ചു।
Verse 3
प्रियब्रतसुताः ख्याताः सप्तद्वीपान्ददौ पिता जम्बुद्वीपमथाग्नीध्रे प्लक्षं मेधातिथेर्ददौ
പ്രിയവ്രതന്റെ പ്രസിദ്ധ പുത്രന്മാർക്ക് പിതാവ് ഏഴ് ദ്വീപുകൾ വിഭജിച്ച് നൽകി. ജംബൂദ്വീപം അഗ്നീധ്രനു നൽകി; പ്ലക്ഷദ്വീപം മേധാതിഥിക്കു നൽകി.
Verse 4
वपुष्मते शाल्मलञ्च ज्योतिष्मते कुशाह्वयं क्रौञ्चद्वीपं द्युतिमते शाकं भव्याय दत्तवान्
അവൻ വപുഷ്മതിന് ശാല്മലദ്വീപം, ജ്യോതിഷ്മതിന് കുശനാമകമായ (കുശദ്വീപം), ദ്യുതിമതിന് ക്രൗഞ്ചദ്വീപം, ഭവ്യയ്ക്ക് ശാകദ്വീപം എന്നിവ ദാനം ചെയ്തു.
Verse 5
पुष्करं सवनायादादग्नीध्रे ऽदात् सुते शतं जम्बूद्वीपं पिता लक्षं नाभेर्दत्तं हिमाह्वयं
സവനായയ്ക്ക് പുഷ്കരം നൽകി; അഗ്നീധ്രന് ശതം (പരിമാണം) നൽകി. പിതാവ് തന്റെ പുത്രൻ നാഭിക്ക് ലക്ഷപ്രമാണമുള്ള ജംബൂദ്വീപം ‘ഹിമാഹ്വയ’ എന്ന നാമത്തോടെ ദാനം ചെയ്തു.
Verse 6
हेमकूटं किम्पुरुषे हरिवर्षाय नैषधं इलावृते मेरुमध्ये रम्ये नीलाचलश्रितं
കിംപുരുഷവർഷത്തിൽ ഹേമകൂട പർവ്വതം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഹരിവർഷത്തിന്റെ അതിരുപർവ്വതം നൈഷധം. ഇലാവൃതത്തിൽ, മേരുവിന്റെ മദ്ധ്യത്തിലുള്ള രമ്യപ്രദേശത്ത്, നീലാചലവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട (അതിരിട്ട) പ്രദേശമുണ്ട്.
Verse 7
हिरण्वते श्वेतवर्षं कुरूंस्तु कुरवे ददौ भद्राश्वाय च भद्राश्वं केतुमालाय पश्चिमं
ഹിരൺവതിന് ശ്വേതവർഷം നൽകി; കുരുവിന് കുരുദേശം നൽകി. ഭദ്രാശ്വയ്ക്ക് ഭദ്രാശ്വപ്രദേശം, കേതുമാലയ്ക്ക് പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശം എന്നിവയും ദാനം ചെയ്തു.
Verse 8
मेरोः प्रियव्रतः पुत्रानभिषिच्य ययौ वनं शालग्रामे तपस्तप्त्वा ययौ विष्णोर्लयं नृपः
മേറുവിന്റെ പുത്രനായ പ്രിയവ്രതൻ പുത്രന്മാരെ രാജാക്കളായി അഭിഷേകം ചെയ്ത് വനത്തിലേക്ക് പോയി. ശാലഗ്രാമത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്ത് ആ രാജാവ് വിഷ്ണുവിൽ ലയിച്ചു.
Verse 9
यानि कुम्पुरुषाद्यानि ह्य् अष्टवर्षाणि सत्तम तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्य् अयत्नतः
ഹേ സത്തമാ! ‘കുംപുരുഷ’ മുതലായവർ എട്ടുവയസ്സുവരെ ഉള്ളവരിൽ സിദ്ധി സ്വാഭാവികമാണ്; അത് ശ്രമമില്ലാതെ തന്നെ എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു.
Verse 10
जरामृत्युभयं नास्ति धर्माधर्मौ युगादिकं नाधमं मध्यमन्तुल्या हिमाद्देशात्तु नाभितः
അവിടെ വാർദ്ധക്യത്തിന്റെയും മരണത്തിന്റെയും ഭയം ഇല്ല; ധർമ്മാധർമ്മങ്ങൾ ഇല്ല, യുഗാദി വിഭജനവും ഇല്ല. അധമമോ മധ്യമമോ എന്ന ഭേദം ഇല്ല—എല്ലാവരും തുല്യർ. (ആ പ്രദേശം) ഹിമാലയദേശത്തിന്റെ വടക്കിലാണ്.
Verse 11
ऋषभो मेरुदेव्याञ्च ऋषभाद् भरतो ऽभवत् ऋषभो दत्तश्रीः पुत्रे शालग्रामे हरिङ्गतः
ഋഷഭൻ മേറുദേവിയിൽ നിന്നു ജനിച്ചു; ഋഷഭനിൽ നിന്നു ഭരതൻ ജനിച്ചു. ദത്തശ്രീയാൽ അനുഗ്രഹിതനായ ഋഷഭൻ പുത്രനെ വിട്ട് ശാലഗ്രാമത്തിൽ ഹരിയെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 12
भरताद् भारतं वर्षं भरतात् सुमतिस्त्वभूत् भरतो दत्तलक्ष्मीकः शालग्रामे हरिं गतः
ഭരതനിൽ നിന്നാണ് ‘ഭാരതവർഷം’ എന്ന ദേശനാമം പ്രസിദ്ധമായത്; ഭരതനിൽ നിന്നു സുമതി ജനിച്ചു. ദത്തലക്ഷ്മീകനായ ഭരതൻ ശാലഗ്രാമത്തിൽ ഹരിയെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 13
सुतेभ्य उ इति ख , छ च रम्येनीलाचलाश्रियमिति ख , ङ , झ च रम्यं नीलाचले स्थितमिति घ हिमाद्देशान्तनाभित इति छ सुमतिस्तत इति ग स योगी योगप्रस्तावे वक्ष्ये तच्चरितं पुनः सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत
(ചില പാഠങ്ങളിൽ) ‘സുതേഭ്യ ഉ…’; (മറ്റൊന്നിൽ) ‘രമ്യ നീലാചലശ്രീ’; (മറ്റൊന്നിൽ) ‘നീലാചലത്തിൽ സ്ഥിതമായ മനോഹര സ്ഥലം’; (മറ്റൊന്നിൽ) ‘ഹിമാലയ പ്രദേശത്തിൽ നിന്ന്, മറ്റൊരു ദേശത്തിന്റെ നാഭി-കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന്’; കൂടാതെ (ചില പാഠങ്ങളിൽ) ‘തദനന്തരം സുമതി’ എന്നും കാണുന്നു. ആ യോഗി—യോഗപ്രസ്താവത്തിൽ ഞാൻ വീണ്ടും പറയുന്ന അവന്റെ ചരിതം—സുമതിയുടെ തേജസ്സാൽ, അവനിൽ നിന്ന് രാജാവ് ഇന്ദ്രദ്യുമ്നൻ ജനിച്ചു।
Verse 14
परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः प्रतीहारात् प्रतीहर्ता प्रतिहर्तुर्भुवस्ततः
അതിനുശേഷം പരമേഷ്ഠി വന്നു. അവനിൽ നിന്ന് അതേ വംശത്തിൽ പ്രതീഹാരൻ ജനിച്ചു. പ്രതീഹാരനിൽ നിന്ന് പ്രതീഹർത്താ, പിന്നെ പ്രതീഹർത്താവിൽ നിന്ന് ഭുവ് (ഭൂവസ്) ജനിച്ചു।
Verse 15
उद्गीतोथ च प्रस्तारो विभुः प्रस्तारतः सुतः पृथुश् चैव ततो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः
അതിനുശേഷം ഉദ്ഗീതനും പ്രസ്ഥാരനും വന്നു. പ്രസ്ഥാരനിൽ നിന്ന് വിഭു പുത്രനായി ജനിച്ചു. അവനിൽ നിന്ന് പൃഥു; പിന്നെ നക്ത; നക്തന്റെ പുത്രനായി ഗയനും ജനിച്ചു।
Verse 16
नरो गयस्य तनयः तत्पुत्रो ऽभूद्विराट् ततः तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत
ഗയയുടെ പുത്രൻ നരൻ. അവന്റെ പുത്രൻ വിരാട്. തുടർന്ന് വിരാടിന്റെ പുത്രനായി ധീമാനും മഹാവീര്യശാലിയുമായ മഹാവീര്യൻ ജനിച്ചു।
Verse 17
महान्तस्तत्सुतश्चाभून्मनस्यस्तस्य चात्मजः त्वष्टा त्वष्टुश् च विरजारजस्तस्याप्यभूत् सुतः
അവന്റെ പുത്രൻ മഹാന്തസ്; മഹാന്തസിന്റെ പുത്രൻ മനസ്യ. മനസ്യയിൽ നിന്ന് ത്വഷ്ടാ (ദേവശില്പി) ജനിച്ചു; ത്വഷ്ടയുടെ പുത്രനായി വിരജാരജനും ജനിച്ചു।
Verse 18
सत्यजिद्रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं मुने विश्वज्योतिःप्रधानास्ते भारतन्तैर् विवर्धितं
ഹേ മുനേ, ആ രജസിൽ നിന്നു സത്യജിത് എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു. അവന്നു നൂറു പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായി; അവരിൽ വിശ്വജ്യോതി പ്രധാനൻ, ഭാരത വംശങ്ങൾ അവരെ പോഷിപ്പിച്ചു വർദ്ധിപ്പിച്ചു.
Verse 19
कृतत्रेतादिसर्गेण सर्गः स्वायम्भुवः स्मृतः
കൃത, ത്രേതാ മുതലായ യുഗക്രമം കൊണ്ടു ലക്ഷിതമായ സൃഷ്ടി ‘സ്വായംഭുവ സർഗം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
A classificatory cosmography: the allocation of the seven dvīpas to Priyavrata’s sons, followed by Jambūdvīpa’s internal varṣa/mountain markers centered on Meru and Ilāvṛta, with attention to recensional variants (pāṭhabheda).
It frames geography and dynasty as dharmic pedagogy: righteous rulership culminates in renunciation, and Śālagrāma functions as a tīrtha where kings attain Viṣṇu-laya—integrating worldly order (bhukti) with liberation-oriented discipline (mukti).
Priyavrata as allocator; key recipients include Agnīdhra (Jambūdvīpa), Medhātithi (Plakṣa), Vapuṣmat (Śālmalā), Jyotiṣmat (Kuśa), Dyutimān (Krauñca), Bhavya (Śāka), and Savana (Puṣkara).
It identifies the account as Svāyambhuva-sarga, a creation remembered through the yuga-sequence beginning with Kṛta and Tretā.