HomeVamana PuranaAdh. 20Shloka 10
Previous Verse
Next Verse

Vamana Purana — Chanda & Munda Discover Katyayani, Shloka 10

Chanda and Munda Discover Katyayani; Mahishasura’s Proposal and the Vishnu-Panjara Protection

विभाति रम्यं जघनं मृगाक्ष्याः समन्ततो मेखलयावजुष्टम् मन्याम तं कामनराधिपस्य प्राकारगुप्तं नगरं सुदुर्गम्

vibhāti ramyaṃ jaghanaṃ mṛgākṣyāḥ samantato mekhalayāvajuṣṭam manyāma taṃ kāmanarādhipasya prākāraguptaṃ nagaraṃ sudurgam

ສະໂພກອັນງາມຂອງນາງຜູ້ມີດວງຕາດຸດກວາງ ສ່ອງສະຫວ່າງ ແລະຖືກຂອບລ້ອມທຸກດ້ານດ້ວຍເຂັມຂັດ. ພວກເຮົາເຫັນວ່າມັນເປັນນະຄອນອັນໝັ້ນຄົງຂອງຈອມເຈົ້າແຫ່ງຄວາມຮັກ ມີກຳແພງປ້ອງກັນ ແລະຍາກຈະພິຊິດຢ່າງຍິ່ງ।

विभातिshines
विभाति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि√भा (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
रम्यम्beautiful
रम्यम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootरम्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; विशेषण (qualifying जघनम्)
जघनम्hips, loins
जघनम्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootजघन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; here as कर्तृपद (subject) with neuter nominative = accusative form
मृगाक्ष्याःof the doe-eyed woman
मृगाक्ष्याः:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमृग + अक्षि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि (मृगाक्षी = doe-eyed woman)
समन्ततःon all sides
समन्ततः:
Kriya-visheshaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसमन्ततः (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place)
मेखलयाby/with a girdle
मेखलया:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootमेखला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
अवजुष्टम्adorned, graced
अवजुष्टम्:
Visheshana (विशेषण of जघनम्)
TypeAdjective
Rootअव√जुष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त (past participle) ‘enjoyed/adorned’
मन्यामwe consider
मन्याम:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√मन् (धातु)
Formलट्-लकार, उत्तमपुरुष (1st), बहुवचन; आत्मनेपद (मन्यामहे/मन्यामः—poetic/variant)
तम्that
तम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
कामनराधिपस्यof the lord of lovers/men of desire
कामनराधिपस्य:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकामनर + अधिप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (कामनराणाम् अधिपः)
प्राकारगुप्तम्fortified by walls
प्राकारगुप्तम्:
Visheshana (विशेषण of नगरम्)
TypeAdjective
Rootप्राकार + गुप्त (प्रातिपदिक; गुप्त = कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (प्राकारेण गुप्तम् = protected by a wall)
नगरम्city
नगरम्:
Karma (कर्म; object of मन्याम)
TypeNoun
Rootनगर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
सुदुर्गम्very hard to conquer/enter
सुदुर्गम्:
Visheshana (विशेषण of नगरम्)
TypeAdjective
Rootसु + दुर्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय/उपसर्गपूर्वपद (सु-दुर्ग = very hard to access)
Narrative voice not explicit in the given excerpt (likely within Pulastya–Nārada framebut this verse itself reads as descriptive poetry)
Kāma (Makaradhvaja as Love-god’s epithet appears in next verse)
Kāvya-style praiseŚṛṅgāra (erotic aesthetics)Metaphor (body as city/fortress)Desire and restraint subtext

{ "primaryRasa": "shringara", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

The verse uses kāvya-metaphor to depict desire as a 'fortified city': attraction is powerful and difficult to overcome, implying the need for discernment (viveka) and self-mastery when confronted with sensory allure.

This is not a direct pañcalakṣaṇa unit (sarga/pratisarga/vaṃśa/manvantara/vaṃśānucarita). It functions as ancillary narrative-poetic material (upākhyāna/varṇana) embedded within the Purāṇic storyline.

The 'girdle' as encircling rampart and the hips as an impregnable city symbolize the enthralling, enclosing power of kāma; the imagery frames desire as both attractive and strategically defended—i.e., not easily subdued by ordinary resolve.