Shloka 28

वालिवधोत्तरशोकः

Sugriva’s Remorse and Tara’s Lament after Vali’s Death

Devanagari script

सुसंवृतं पार्थिपलक्षणैश्चतं चारुनेत्रं मृगशाबनेत्रा।अदृष्टपूर्वं पुरुषप्रधानमयं स काकुत्स्थ इति प्रजज्ञे।।

Transliteration

susaṁvṛtaṁ pārthipalakṣaṇaiś ca taṁ cārunetraṁ mṛgaśābanetrā |

adṛṣṭapūrvaṁ puruṣapradhānam ayaṁ sa kākutstha iti prajajñe ||

Translation

ນາງຕາຣາຜູ້ມີນັຍນາດັ່ງລູກກວາງ ໄດ້ຈຳແນກພຣະອົງ: ບຸລຸດຜູ້ເປັນເລີດໃນມະນຸດ ທີ່ນາງບໍ່ເຄີຍເຫັນຫຼາຍ່ອນ ພ້ອມດ້ວຍໝາຍລັກຂອງກະສັດ ແລະນັຍນາງາມ—“ນີ້ແຫຼະ ຄາກຸດສະຖະ (ພຣະຣາມ).”

Word by Word

• सुसंवृतम्: well-endowed
• सुसंवृतम्: कर्म-विशेषण (Qualifier of ‘तम्’)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + सम्-वृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (PPP/क्त); नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-द्वितीया एकवचन (agreeing with ‘तम्’); ‘well-endowed/covered’

• पार्थिपलक्षणैः: with royal marks
• पार्थिपलक्षणैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: पार्थिप (प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास: पार्थिपस्य लक्षणानि; नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• च: and
• च: समुच्चय
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma/Object of ‘प्रजज्ञे’ as recognized)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• चारुनेत्रम्: beautiful-eyed
• चारुनेत्रम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: चारु (प्रातिपदिक) + नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• मृगशाबनेत्रा: she, fawn-eyed (Tara)
• मृगशाबनेत्रा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: मृगशाब (प्रातिपदिक) + नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास: मृगशाबस्य नेत्रे इव नेत्रे यस्याः; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अदृष्टपूर्वम्: never seen before
• अदृष्टपूर्वम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अ (नञ्) + दृष्ट (दृश्+क्त) + पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय/नञ्-समास: अदृष्टं पूर्वं यस्य (never seen before); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• पुरुषप्रधानम्: foremost among men
• पुरुषप्रधानम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक) + प्रधान (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास: पुरुषेषु प्रधानः; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अयम्: this (man)
• अयम्: कर्ता (Karta/Subject of implied ‘अस्ति’)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सः: he
• सः: सम्बन्ध/अन्वय (resumptive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• काकुत्स्थः: Kakutstha (scion)
• काकुत्स्थः: प्रथमा-सम्बन्ध (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: काकुत्स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; गोत्र/वंशनाम (dynastic epithet)

• इति: thus
• इति: वाक्य-चिह्न (Quotative)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; वाक्यपरिसमाप्ति/उद्धरणसूचक (quotative particle)

• प्रजज्ञे: recognized, understood
• प्रजज्ञे: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: प्र-ज्ञा (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

Context

The fawn-eyed Tara saw the magnificent man of Kakutstha family endowed with all royal marks and beautiful eyes, whom she had never seen before and knew he was Rama.

Characters & Entities

• Tārā
• Rāma
• Kakutstha lineage

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Satya through discernment: Tārā identifies true royal authority by recognized signs and bearing—dharma is perceived not only by power but by rightful characteristics.

What is the narrative situation?

Seeing Rāma up close, Tārā recognizes him as a royal scion of the Kakutstha line.

Which character virtue is emphasized?

Discernment and presence of mind—Tārā’s ability to read the situation accurately despite grief.