Shloka 16

Devanagari script

एवमुक्त्वा ततो रामं संरुध्य भ्रुकुटीं ततः।स ददर्श महासालमविदूरे निशाचरः।।।।रणे प्रहरणस्यार्थे सर्वतो ह्यवलोकयन्।

Transliteration

evam uktvā tato rāmaṃ saṃrudhya bhrukuṭīṃ tataḥ | sa dadarśa mahāsālam avidūre niśācaraḥ || 3.30.16 ||

raṇe praharaṇasyārthe sarvato hy avalokayan |

Translation

ເມື່ອກ່າວດັ່ງນັ້ນແກ່ພຣະຣາມແລ້ວ ນິສາຈະຣະຜູ້ທ່ອງຮາຕຣີກໍຂມວດຄິ້ວເຮັດໜ້າບຶ້ງ; ແລ້ວກວາດຕາມອບທຸກທິດໃນສະໜາມຮົບເພື່ອຫາອາວຸດຈະຟາດ ແລະເຫັນຕົ້ນສາລາໃຫຍ່ຢູ່ໃກ້ໆ.

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Prakara (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार-अव्यय

• उक्त्वा: having spoken
• उक्त्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) → उक्त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्यय (Gerund/त्वान्त), पूर्वकालिक-क्रिया (having spoken)

• ततः: then
• ततः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तस्मात्/अनन्तरम् (then)

• रामम्: Rama
• रामम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• संरुध्य: having drawn together
• संरुध्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सं + रुध् (धातु) → संरुध्य (कृदन्त)
• Form: ल्यप्-प्रत्यय (Absolutive/ल्यबन्त), 'having contracted/drawn together'

• भ्रुकुटीम्: the eyebrows/frown
• भ्रुकुटीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भ्रुकुटी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• ततः: then
• ततः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनन्तरम् (thereupon)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• ददर्श: saw
• ददर्श: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• महा-सालम्: a huge sal tree
• महा-सालम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + साल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (महान् सालः)

• अविदूरे: nearby
• अविदूरे: Desha-adhikarana (देश-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अविदूर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत्-प्रयोग; सप्तमी-एकवचनरूपेण देश-अव्यय (nearby)

• निशाचरः: night-roamer (demon)
• निशाचरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निशाचर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (निशायां चरति)

• रणे: in battle
• रणे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• प्रहरणस्य: of a weapon/for striking
• प्रहरणस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्रहरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन

• अर्थे: for the purpose
• अर्थे: Prayojana-adhikarana (प्रयोजन-अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative; purpose sense), एकवचन

• सर्वतः: all around
• सर्वतः: Desha-adhikarana (देश-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; देश-अव्यय (all around)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (indeed)

• अवलोकयन्: looking around
• अवलोकयन्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अव + लोक् (धातु) → अवलोकयत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शतृ-प्रत्यय (present active participle), विशेषणम् (सः/निशाचरः)

Context

Having said thus to Rama with a frown on his face, Khara, looking around for something to strike him with, saw a huge sal tree not very far.

Characters & Entities

• Khara (niśācaraḥ, implied as the acting subject from context)
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Unchecked anger seeks instruments of harm: the verse illustrates how hostility escalates, contrasting with dharma’s call for restraint and right intention.

What is the narrative situation?

After speaking angrily, Khara looks for something to use as a weapon and notices a large śāla tree nearby.

Which character virtue is emphasized?

The implied virtue is vigilance and preparedness in conflict; narratively, it also highlights the opponent’s aggressive intent.