Adhyaya 60
धनंजय-दुर्योधन-संग्रामः (Arjuna–Duryodhana Engagement and Admonition)
Upa-parva: Gograhaṇa (Matsya-Kuru Encounter) Upa-Parva
Vaishampāyana reports a tightly sequenced combat vignette. Duryodhana advances with raised standard and confronts Arjuna, striking him in the forehead with a well-drawn arrow; Arjuna remains composed and responds with powerful shafts. The exchange escalates as Vikarṇa advances supported by an elephant; Arjuna pierces the elephant decisively, causing it to collapse, prompting Vikarṇa to flee and mount another chariot. Arjuna then wounds Duryodhana in the chest and forces a broader Kuru withdrawal. Observing Duryodhana’s retreat while bleeding, Arjuna issues a pointed rebuke: abandoning battle forfeits fame; the epithet “Duryodhana” becomes rhetorically questioned if one turns away from combat. Arjuna frames his own steadiness as duty-bound (aligned with Yudhiṣṭhira’s directives) and challenges Duryodhana to face him, invoking norms of royal conduct and accountability in a public contest.
Chapter Arc: गोग्रहण के रण में, सभा-मध्य की पुरानी डींगों को स्मरण कराते हुए अर्जुन कर्ण को ललकारता है—आज वाणी नहीं, बाण उत्तर देंगे। → अर्जुन कर्ण की कठोर वाणी और धर्म-उपेक्षा का उल्लेख कर उसे प्रत्यक्ष युद्ध में अपना बल जानने की चुनौती देता है; कर्ण भी प्रत्युत्तर में अर्जुन पर भाई-हत्या और रण-नीति को लेकर कटाक्ष करता हुआ द्वंद्व को तीखा बनाता है। → अर्जुन का ज्वलित, तीक्ष्ण बाण कर्ण के कवच को भेदकर वक्ष में धँसता है; कर्ण तमसा-सा आविष्ट होकर क्षण भर विवेक खो देता है और असह्य वेदना से रण छोड़ देता है। → कर्ण उत्तर दिशा की ओर हटता/भागता है; अर्जुन गर्जना कर अपनी विजय-घोष करता है और कौरव-पक्ष की धुरी को क्षणिक रूप से तोड़ देता है। → कर्ण का अपमान और पलायन आगे के वैर को और प्रज्वलित करता है—यह पराजय भविष्य के महायुद्ध में किस रूप में प्रतिशोध बनेगी?
Shlokas
Verse 1
#:2:8 #:23:.7 () हि २ 7 षष्टितमो< ध्याय: अर्जुन और कर्णका संवाद तथा कर्णका अर्जुनसे हारकर भागना अर्जुन उवाच कर्ण यत् ते सभामध्ये बहु वाचा विकत्थितम् । न मे युधि समो<स्तीति तदिदं समुपस्थितम्
ອາຣະຊຸນ ກ່າວວ່າ: «ກັນນະ! ໃນທ່າມກາງສະພາຂອງພວກເກົາຣະວະ ເຈົ້າເຄີຍອວດອ້າງຍາວນານວ່າ ‘ໃນສົງຄາມ ບໍ່ມີໃຜເທົ່າຂ້າ’। ບັດນີ້ ເວລານັ້ນມາຮອດແລ້ວ—ສະໜາມຮົບນີ້ຢືນຢູ່ຕໍ່ໜ້າເຮົາ ເພື່ອທົດລອງຄຳອ້າງນັ້ນ»។
Verse 2
सोउ्द्य कर्ण मया सार्ध व्यवहृत्य महामृधे । ज्ञास्यस्यबलमात्मानं न चान्यानवमंस्यसे,कर्ण! आज इस महासंग्राममें मेरे साथ भिड़कर तू अपनेको भलीभाँति निर्बल समझ लेगा और फिर कभी दूसरोंका अपमान नहीं करेगा
ອາຣະຊຸນ ກ່າວວ່າ: «ກັນນະ! ມາເຖີດ—ຈົ່ງປະລະມືກັບຂ້າໃນສົງຄາມໃຫຍ່ນີ້. ເມື່ອເຈົ້າໄດ້ຮົບກັບຂ້າໃນການປະທະອັນຮຸນແຮງນີ້ ເຈົ້າຈະຮູ້ແຈ້ງຄວາມອ່ອນແອຂອງຕົນ ແລະຈະບໍ່ດູຖູກຜູ້ອື່ນອີກ»។
Verse 3
अवोच: परुषा वाचो धर्ममुत्सूज्य केवलम् | इदं तु दुष्करं मन्ये यदिदं ते चिकीर्षितम्
ອາຈຸນກ່າວວ່າ: «ເຈົ້າເວົ້າຄໍາຮຸນແຮງ ໂດຍລະທິ້ງທຳມະໄປທັງໝົດ. ແຕ່ສິ່ງທີ່ເຈົ້າຕັ້ງໃຈຈະເຮັດໃນບັດນີ້—ຂ້ອຍເຫັນວ່າມັນຍາກຢ່າງຫຼາຍສໍາລັບເຈົ້າຈະສໍາເລັດ».
Verse 4
यत् त्वया कथितं पूर्व मामनासाद्य किंचन । तदद्य कुरु राधेय कुरुमध्ये मया सह,राधानन्दन! मेरे साथ भिड़न्त होनेके पहले कौरवोंकी सभामें तूने जो कुछ कहा है, आज मेरे साथ युद्ध करके वह सब सत्य कर दिखा
ອາຈຸນກ່າວວ່າ: «ສິ່ງໃດທີ່ເຈົ້າເຄີຍກ່າວໄວ້ໃນສະພາຂອງກຸຣຸ ໂດຍບໍ່ໄດ້ປະເຊີນໜ້າຂ້ອຍເລີຍ—ມື້ນີ້ ໂອ ລູກແຫ່ງຣາທາ, ຈົ່ງເຮັດໃຫ້ມັນເປັນຈິງ ໂດຍສູ້ກັບຂ້ອຍໃນທ່າມກາງກຸຣຸເຫຼົ່ານີ້».
Verse 5
यत् सभायां स पाउ्चालीं क्लिश्यमानां दुरात्मभि: | दृष्टवानसि तस्याद्य फलमाप्नुहि केवलम्
ອາຈຸນກ່າວວ່າ: «ເມື່ອນາງປານຈາລີຖືກຄົນຊົ່ວຮ້າຍທໍລະມານໃນສະພາຫຼວງ ເຈົ້າກໍຢືນເບິ່ງຢູ່. ບັດນີ້ ໂອ ສັດຕູ, ຈົ່ງຮັບຜົນແຫ່ງຄວາມອະທຳນັ້ນໃນມື້ນີ້—ໃຫ້ໝົດສິ້ນ ແລະບໍ່ມີການຜ່ອນຜັນ».
Verse 6
धर्मपाशनिबद्धेन यन्मया मर्षितं पुरा । तस्य राधेय कोपस्य विजयं पश्य मे मृथे
«ໃນອະດີດ ຂ້ອຍຖືກຜູກມັດໄວ້ດ້ວຍບ່ວງແຫ່ງທໍາມະ ຈຶ່ງຈໍາໃຈອົດທົນຢ່າງງຽບໆ. ແຕ່ບັດນີ້ ໂອ ຣາເທຍ, ໃນສົງຄາມນີ້ ຈົ່ງເບິ່ງຜົນຂອງຄວາມໂກດທີ່ຂ້ອຍເຄີຍກົດໄວ້—ເປັນໄຊຊະນະຂອງຂ້ອຍ ໃນສະໜາມຮົບນີ້».
Verse 7
वने द्वादश वर्षाणि यानि सोढानि दुर्मते । तस्याद्य प्रतिकोपस्य फल प्राप्तुहि सम्प्रति
ອາຈຸນກ່າວວ່າ: «ໂອ ຄົນໂງ່! ຕະຫຼອດສິບສອງປີໃນປ່າ ພວກເຮົາອົດທົນຄວາມລໍາບາກ. ບັດນີ້ ໃນຂະນະນີ້ແຫຼະ ເຈົ້າຈະໄດ້ຮັບຜົນແຫ່ງຄວາມໂກດຕອບໂຕ້ນັ້ນ—ຊິມມັນໃນມື້ນີ້!»
Verse 8
एहि कर्ण मया सार्ध प्रतियुध्यस्व सड़रे । प्रेक्षका: कुरव: सर्वे भवन्तु तव सैनिका:
ອາຣຊຸນກ່າວວ່າ: «ມາເຖີດ ກັນນະ—ຈົ່ງສູ້ກັບຂ້າໃນນີ້ ໃນກາງສົງຄາມອັນດຸເດືອດ. ໃຫ້ຊາວກຸຣຸທັງປວງຢືນເປັນຜູ້ເບິ່ງ; ໃຫ້ເຂົາເປັນກອງຫນຸນຂອງເຈົ້າ».
Verse 9
कर्ण! आ, रणभूमिमें मेरा सामना कर। समस्त कौरव और तेरे सैनिक सब दर्शक होकर हमारे युद्धको देखें ।।
ກັນນະກ່າວວ່າ: «ໂອ ປາຣຖະ, ສິ່ງໃດທີ່ເຈົ້າປະກາດດ້ວຍຄໍາເວົ້າ—ຈົ່ງພິສູດມັນດ້ວຍການກະທໍາ. ຄໍາເວົ້າຂອງເຈົ້າໄປໄກກວ່າການກະທໍາ; ຄວາມບໍ່ສອດຄ່ອງນີ້ເປັນທີ່ຮູ້ກັນທົ່ວໂລກ».
Verse 10
यत् त्वया मर्षितं पूर्व तदशक्तेन मर्षितम् । इतो गृह्नीमहे पार्थ तव दृष्टवा पराक्रमम्
ກັນນະກ່າວວ່າ: «ສິ່ງໃດທີ່ເຈົ້າເຄີຍອົດທົນໃນອະດີດ ເຈົ້າອົດທົນເພາະບໍ່ມີກໍາລັງຈະຕອບໂຕ. ບັດນີ້ ໂອ ປາຣຖະ, ເມື່ອໄດ້ເຫັນຄວາມກ້າຫານຂອງເຈົ້າ ພວກເຮົາຈຶ່ງສະຫຼຸບວ່າ: ການອົດທົນເກົ່ານັ້ນບໍ່ແມ່ນການຍັບຍັ້ງທີ່ເລືອກເອງ ແຕ່ເປັນຄວາມອ່ອນແອ».
Verse 11
धर्मपाशनिबद्धेन यत् त्वया मर्षितं पुरा । तथैव बद्धमात्मानमबद्धमिव मन्यसे
ກັນນະກ່າວວ່າ: «ຖ້າໃນອະດີດເຈົ້າອົດທົນຄວາມທຸກໂດຍຖືກຜູກມັດດ້ວຍບ່ວງແຫ່ງທັມມະ ບັດນີ້ເຈົ້າກໍຍັງຖືກຜູກມັດຢູ່ເຊັ່ນເກົ່າ. ແຕ່ເຈົ້າກັບຄິດວ່າຕົນເອງເປັນເສລີ—ດັ່ງກັບບໍ່ມີພັນທະນັ້ນ».
Verse 12
यदि तावद् वने वासो यथोक्तश्चरितस्त्वया | तत् त्वं धर्मार्थवित् क्लिष्ट: स मया योद्धुमिच्छसि
ກັນນະກ່າວວ່າ: «ຖ້າເຈົ້າໄດ້ປະພຶດການຢູ່ປ່າຕາມກົດທີ່ກໍານົດໄວ້ຢ່າງຄົບຖ້ວນ ເຈົ້າກໍເປັນຜູ້ຮູ້ທັມມະ ແລະ ອັດຖະ. ດັ່ງນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງອົດທົນຄວາມລໍາບາກ; ແລະເພາະລະລຶກຖຶງມັນ ບັດນີ້ເຈົ້າຈຶ່ງປາຖະໜາຈະສູ້ກັບຂ້າ».
Verse 13
यदि शक्रः स्वयं पार्थ युध्यते तव कारणात् । तथापि न व्यथा काचिन्मम स्याद्ू विक्रमिष्यत:
ກັນນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ປາຣຖະ! ແມ່ນແຕ່ ສັກຣະ (ອິນທຣະ) ມາຮົບເພື່ອເຈົ້າ ຂ້າກໍບໍ່ມີຄວາມທຸກໃຈໃດໆ ໃນຂະນະທີ່ຂ້າສະແດງວິລະກຳໃນສົງຄາມ»។
Verse 14
अयं कौन्तेय कामस्ते नचिरात् समुपस्थित: । योत्स्यसे हि मया सार्धमद्य द्रक्ष्य्सि मे बलम्
ກັນນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ກອນເຕຍ! ຄວາມປາຖະໜາຂອງເຈົ້າທີ່ຈະຮົບກັບຂ້າ ເພິ່ງເກີດຂຶ້ນໄມ່ດົນນີ້. ບັດນີ້ເຈົ້າຈະຮົບກັບຂ້າແນ່; ມື້ນີ້ເຈົ້າຈະເຫັນພະລັງຂອງຂ້າດ້ວຍຕາຕົນເອງ»។
Verse 15
अजुन उवाच इदानीमेव तावत् त्वमपयातो रणान्मम । तेन जीवसि राधेय निहतस्त्वनुजस्तव
ອາຣຊຸນ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຣາເທຍ (ບຸດແຫ່ງຣາທາ)! ບໍ່ດົນມານີ້ເຈົ້າໄດ້ຫັນຫຼັງຖອນອອກຈາກສົງຄາມຕໍ່ໜ້າຂ້າ. ເພາະເຫດນັ້ນເຈົ້າຈຶ່ງຍັງມີຊີວິດ; ແຕ່ນ້ອງຊາຍຂອງເຈົ້າຖືກສັງຫານແລ້ວ»។
Verse 16
भ्रातरं घातयित्वा कस्त्यक्त्वा रणशिरक्ष कः । त्वदन्य: कः पुमान् सत्सु ब्रूयादेवं व्यवस्थित:
ອາຣຊຸນ ກ່າວວ່າ: «ໃຜກັນທີ່ເຮັດໃຫ້ນ້ອງຊາຍຕົນເອງຖືກສັງຫານ ແລ້ວຍັງລະທິ້ງແນວໜ້າສົງຄາມ ແຕ່ກໍຍັງຢືນຢູ່ທ່າມກາງຜູ້ມີຄຸນທຳ ແລະອວດອ້າງເຊັ່ນນີ້? ນອກຈາກເຈົ້າ ຈະມີຊາຍໃດກ່າວໄດ້ຢ່າງໜ້າດ້ານແລະດື້ດຶງເຊັ່ນນັ້ນ?»
Verse 17
वैशम्पायन उवाच इति कर्ण ब्रुवन्नेव बीभत्सुरपराजित: । अभ्ययाद् विसृजन् बाणान् कायावरणभेदिन:
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອບີພັດສຸ (ອາຣຊຸນ) ກ່າວຕໍ່ກັນນະດັ່ງນັ້ນແລ້ວ—ຜູ້ບໍ່ອາດຖືກໃຜປະລາດ—ກໍພຸ່ງເຂົ້າໄປ ພ້ອມປ່ອຍລູກສອນທີ່ຈະຈອກທະລຸທັງເກາະແລະເນື້ອກາຍ»។
Verse 18
प्रतिजग्राह तं॑ कर्ण: प्रीयमाणो महारथ: । महता शरवर्षेण वर्षमाणमिवाम्बुदम्,महारथी कर्णने बड़ी प्रसन्नताके साथ मेघके सदृश बाणोंकी दृष्टि करनेवाले अर्जुनको अपने सायकोंकी भारी बौछार करके रोका
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ກັນນະ ນັກຮົບລົດສົງຄາມຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ຮັບມືກັບເຂົາດ້ວຍຄວາມຍິນດີ; ແລ້ວດ້ວຍຝົນລູກສອນອັນໜັກໜ່ວງ ກໍຂັດຂວາງອາຈຸນ ຜູ້ກຳລັງປ່ອຍລູກສອນດັ່ງເມກຝົນ.
Verse 19
उत्पेतु: शरजालानि घोररूपाणि सर्वश: । अविध्यदश्चवान् बाद्दोश्व हस्तावापं पृथक् पृथक्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ທົ່ວທິດທາງ ຝູງລູກສອນອັນນ່າຢ້ານກົວ ພຸ້ງຂຶ້ນແຜ່ໄປໃນຟ້າ. ອາຈຸນທົນບໍ່ໄດ້; ດ້ວຍລູກສອນປາຍແຫຼມ ແລະຜູກຂໍ້ແນ່ນຫນາ ລາວໄດ້ທະລຸມ້າຂອງກັນນະ, ຟັນບາດແຜເລິກໃສ່ແຂນ, ແລະສີກຂາດເກາະປ້ອງມືທີລະອັນ. ຍັງຕັດສາຍທີ່ຫ້ອຍກະບອກລູກສອນຂອງກັນນະໃຫ້ຕົກລົງອີກດ້ວຍ.
Verse 20
सो<मृष्यमाण: कर्णस्य निषड्रस्यावलम्बनम् | चिच्छेद निशिताग्रेण शरेण नतपर्वणा
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ທົນບໍ່ໄດ້ຕໍ່ການສະແດງອຳນາດຂອງກັນນະ, ລາວໄດ້ຕັດສາຍທີ່ຄ້ອງກະບອກລູກສອນຂອງກັນນະ ດ້ວຍລູກສອນປາຍແຫຼມ ທີ່ຂໍ້ງໍ້.
Verse 21
उपासज्रादुपादाय कर्णो बाणानथापरान् | विव्याध पाण्डवं हस्ते तस्य मुष्टिरशीर्यत
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ກັນນະ ເຂົ້າໃກ້ ແລ້ວຢິບລູກສອນອື່ນໆ ມາທະລຸມືຂອງປານດະວະ. ດ້ວຍການຖືກນັ້ນ ກຳມືຂອງເຂົາກໍອ່ອນລົງ.
Verse 22
ततः पार्थो महाबाहु: कर्णस्य धनुरच्छिनत् । स शक्ति प्राहिणोत् तस्मै तां पार्थो व्यधमच्छरै:
ຕໍ່ມາ ປາຣຖະ ຜູ້ແຂນແຂງ ໄດ້ຕັດຄັນທະນູຂອງກັນນະ. ເຫັນດັ່ງນັ້ນ ກັນນະ ໂຍນອາວຸດ «ສັກຕິ» ໃສ່ອາຈຸນ; ແຕ່ປາຣຖະ ກໍທຳລາຍມັນດ້ວຍຝົນລູກສອນ.
Verse 23
ततोअनुपेतुर्बहवो राधेयस्य पदानुगा: । तांश्व गाण्डीवनिर्मुक्ति: प्राहिणोद यमसादनम्
ຕໍ່ມາ ຜູ້ຕິດຕາມຫຼາຍຄົນ ຜູ້ເດີນຕາມຮອຍຕີນຂອງ ຣາເທຍ (ກັນນະ) ກໍມາຮອດທີ່ນັ້ນ. ແຕ່ລູກສອນທີ່ຖືກປ່ອຍອອກຈາກ ຄັນທະນູ ຄານດີວະ ໄດ້ສົ່ງພວກເຂົາທັງໝົດໄປສູ່ສຳນັກຂອງ ພະຍົມະ.
Verse 24
ततोअस्याश्वाञ्छरैस्ती&णैर्बी भत्सुर्भारसा धनै: । आकर्णममुक्तैरवधीत् ते हता: प्रापतन् भुवि
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ບີພັດສຸ (ອາຈຸນ) ດຶງຄັນທະນູຈົນເຖິງຫູ ແລ້ວປ່ອຍລູກສອນຄົມແຂງ ໜັກແນ່ນ ໄປຖືກມ້າຂອງ ກັນນະ. ມ້າເຫຼົ່ານັ້ນຖືກສັງຫານ ແລ້ວກໍລົ້ມລົງສູ່ພື້ນດິນ.
Verse 25
अथापरेण बाणेन ज्वलितेन महौजसा । विव्याध कर्ण कौन्तेयस्तीक्ष्णेनोरसि वीर्यवान्,तत्पश्चात् पराक्रमी कुन्तीकुमारने महान् तेजस्वी तथा अग्निके समान प्रज्वलित दूसरे बाणद्वारा कर्णकी छातीमें आघात किया
ແລ້ວ ບຸດຂອງ ກຸນຕີ ຜູ້ກ້າຫານ ໄດ້ໃຊ້ລູກສອນອີກດອກໜຶ່ງ ທີ່ລຸກໂຊດດັ່ງໄຟ ແລະຖືກຂັບດ້ວຍພະລັງອັນໃຫຍ່ ຍິງທະລຸອົກຂອງ ກັນນະ ດ້ວຍລູກສອນຄົມ.
Verse 26
तस्य भिन्त्वा तनुत्राणं कायम भ्यगमच्छर: । ततः स तमसा<<विष्टो न सम किंचित् प्रजज्ञिवान्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ລູກສອນນັ້ນໄດ້ທະລຸເກາະປ້ອງກັນຂອງເຂົາ ແລ້ວເຂົ້າໄປໃນກາຍ. ຈາກນັ້ນ ຄວາມມືດ (ອາການສະຫຼົບ) ໄດ້ຄອບງຳເຂົາ ເຮັດໃຫ້ເຂົາບໍ່ອາດຮັບຮູ້ສິ່ງໃດໄດ້ຢ່າງຊັດເຈນ.
Verse 27
स गाढवेदनो हित्वा रणं प्रायादुदडमुख: । ततोअर्जुन उदक्रोशदुत्तरश्चन महारथ:
ເຂົາທົນທຸກດ້ວຍຄວາມເຈັບປວດຢ່າງໜັກ ຈຶ່ງລະທິ້ງສະໜາມຮົບ ແລະຫນີໄປທາງທິດເໜືອ. ເມື່ອເຫັນດັ່ງນັ້ນ ອາຈຸນ ແລະ ອຸດຕະຣະ—ມະຫາຣະຖີທັງສອງ—ກໍຮ້ອງໂຮດດັງໆ ຮ້ອງຄຳຮ້ອງຊະນະ ດັ່ງສິງໂຕ.
Verse 60
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि कर्णापयाने षष्टितमो5ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງສິ້ນສຸດບົດທີ 60 ໃນ ວີຣາຕະປະຣະວະ ຂອງ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ», ຢູ່ໃນພາກວ່າດ້ວຍການປຸ້ນງົວ, ໃນຕອນວ່າດ້ວຍການເດີນທັບຂອງ ກັນນະ. ຄໍາປິດທ້າຍນີ້ເປັນໝາຍວ່າໜ່ວຍເລື່ອງໜຶ່ງໄດ້ສໍາເລັດ ແລະເຕືອນຜູ້ຟັງວ່າ ເຫດການທັງຫມົດຖືກຈັດວາງເປັນປະຫວັດສາດແຫ່ງທໍາ ເຊິ່ງການກະທໍາ—ເຊັ່ນ ການປຸ້ນງົວ ແລະ ການອອກທັບ—ມີຜົນສະທ້ອນທາງຈິດທໍາ ແລະປູທາງໃຫ້ການຊໍາລະຄືນໃນພາຍຫຼັງ.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether retreat from a losing engagement can be ethically justified for a ruler, or whether it constitutes a breach of kṣatriya expectations and undermines the legitimacy conferred by public honor.
The passage emphasizes that names, titles, and reputation must correspond to conduct; courage and accountability are presented as performative-social obligations that stabilize political order and personal integrity.
No explicit phalaśruti appears in the supplied chapter segment; its significance is primarily narrative-ethical, reinforcing the epic’s broader linkage between dharma, reputation, and the consequences of public action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.