Shloka 31
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः
The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight
(दीर्घाणां च दृढानां च धनुषां ते यथाबलम् । उत्कृष्य पाशान् मौर्वीणां वीराश्नापेष्वयोजयन् ।। ततः सुवासस: सर्वे ते वीरा श्चन्दनोक्षिता: । चोदिता नरदेवेन क्षिप्रमश्चानचोदयन् ।। ते हया हेमसंच्छन्ना बृहन्त: साधुवाहिन: । चोदिताः प्रत्यदृश्यन्त पक्षिणामिव पड्क्तय: ।।) उन वीरोंने अपने विशाल और सुदृढ़ धनुषोंकी डोरियोंको यथाशक्ति ऊपर खींचकर धनुषके दूसरे सिरेपर चढ़ाया। फिर सुन्दर वस्त्र धारण करके चन्दनसे चर्चित हो उन समस्त वीर पाण्डवोंने नरदेव विराटकी आज्ञासे शीघ्रतापूर्वक अपने घोड़े हाँक दिये। अच्छी तरह रथका भार वहन करनेवाले वे स्वर्णभूषित विशाल अश्व हाँके जानेपर श्रेणीबद्ध होकर उड़ते हुए पक्षियोंके समान दिखायी देने लगे। भीमाश्च मत्तमातड्ढा: प्रभिन्नकरटामुखा: । क्षरन्तश्वैव नागेन्द्रा: सुदन््ता: षष्टिहायना:,जिनके गण्डस्थलसे मदकी धारा बहती थी, ऐसे भयंकर मतवाले हाथी तथा सुन्दर दाँतोंवाले साठ वर्षके मदवर्षी गजराज, जिन्हें युद्धकुशल महावतोंने शिक्षा दी थी, सवारोंको अपनी पीठपर चढ़ाये राजा विराटके पीछे-पीछे इस प्रकार जा रहे थे, मानो चलते-फिरते पर्वत हों इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि दक्षिणगोग्रहे मत्स्यराजरणोद्योगे एकत्रिंशो5ध्याय:
vaiśampāyana uvāca |
dīrghāṇāṃ ca dṛḍhānāṃ ca dhanuṣāṃ te yathābalam |
utkṛṣya pāśān maurvīṇāṃ vīrāś cāpeṣv ayojayan ||
tataḥ suvāsasaḥ sarve te vīrāś candanokṣitāḥ |
coditā naradevena kṣipram aśvān acodayan ||
te hayā hemasaṃchannā bṛhantaḥ sādhuvāhinaḥ |
coditāḥ pratyadṛśyanta pakṣiṇām iva paṅktayaḥ ||
bhīmāś ca mattamātaṅgāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ |
kṣarantaś caiva nāgendrāḥ sudantāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ ||
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ວິລະຊົນເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ຈັບຄັນທະນູທີ່ຍາວແລະແຂງແຮງ ແລ້ວດຶງສາຍທະນູ (maurvī) ຂຶ້ນຕາມກໍາລັງຂອງຕົນ ແລະສວມໃຫ້ເຂົ້າກັບຄັນທະນູ. ຕໍ່ມາ ພວກປານດະວະຜູ້ກ້າຫານທັງໝົດ ນຸ່ງຜ້າງາມ ແລະທາຈັນທະນ໌ ຕາມຄໍາສັ່ງຂອງພຣະຣາຊາ ວິຣາຏະ ກໍຂັບມ້າໃຫ້ແລ່ນຢ່າງວ່ອງໄວ. ມ້າໃຫຍ່ເຫຼົ່ານັ້ນປົກຄຸມດ້ວຍເຄື່ອງປະດັບຄໍາ ແລະຝຶກດີໃຫ້ຮັບນໍ້າໜັກລົດຮົບ; ເມື່ອຖືກຂັບໄປຂ້າງໜ້າ ມັນປາກົດເປັນແຖວເປັນລໍາ ດັ່ງຝູງນົກກໍາລັງບິນ.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes disciplined readiness and rightful command: warriors prepare their weapons carefully, maintain order in movement, and act promptly under the king’s direction—suggesting that even in war, dharma is expressed through restraint, training, and coordinated action rather than chaos.
The Pāṇḍava heroes, in Virāṭa’s service during the cattle-recovery episode, string their strong bows, dress and anoint themselves, and then rapidly drive out in chariots. Their horses move in neat formations like birds in flight, while powerful rutting elephants follow behind King Virāṭa, carrying riders like moving mountains.