Adhyaya 7
Vidura’s Recall from Kāmyaka-vana and Reconciliation with Dhṛtarāṣṭra (विदुरानयनम् / क्षमायाचनम्)
Upa-parva: Vidurāgamana / Vidura–Dhṛtarāṣṭra Reconciliation Episode (Kāmyaka-vana context)
Vaiśaṃpāyana reports that after Vidura’s departure toward the Pandavas’ āśrama, Dhṛtarāṣṭra becomes acutely distressed, overwhelmed by remembrance of Vidura’s integrity and fraternal closeness. He collapses at the assembly threshold before the kings, regains consciousness, and instructs Saṃjaya to find Vidura and bring him back, stressing that Vidura had never wronged him and should not be lost due to the king’s own fault. Saṃjaya travels swiftly to Kāmyaka-vana, finds Yudhiṣṭhira seated with Vidura amid many brāhmaṇas and the Pandava brothers, and conveys Dhṛtarāṣṭra’s message. With Yudhiṣṭhira’s permission, Vidura returns to Gajāhvaya. Dhṛtarāṣṭra receives him with visible relief, confesses sleeplessness and bodily agitation caused by anxiety, embraces him, and asks forgiveness for angry speech. Vidura replies that he has already forgiven the offense, recognizing Dhṛtarāṣṭra as an elder, and articulates a dharmic disposition: righteous persons incline toward aiding the distressed without extended deliberation; he further states that he regards the sons of Pāṇḍu as he regards Dhṛtarāṣṭra’s own sons. The chapter closes with mutual appeasement and shared joy.
Chapter Arc: हस्तिनापुर के राजमहल में अज्ञानजनित मोह के अँधेरे में डूबा दुर्योधन शकुनि, कर्ण और दुःशासन को बुलाता है—पाण्डवों को वन में ही समाप्त करने का विचार उसके भीतर धधक रहा है। → विदुर के लौट आने और पाण्डवों के हितैषी होने की चर्चा दुर्योधन के भीतर ईर्ष्या और भय को और भड़काती है। कर्ण दुर्योधन के मनोभाव को भाँपकर क्रोध में आँखें फैलाकर शकुनि-दुःशासन पर तीखी दृष्टि डालता है और अपनी नीति/मत प्रकट करने को उद्यत होता है। → चारों की उग्र मंत्रणा निर्णायक रूप लेती है—वे रथों पर अलग-अलग चढ़कर, रोष और जोश से भरे, पाण्डव-वध के लिए वन की ओर कृतनिश्चय होकर निकल पड़ते हैं। → उनके प्रस्थान को दिव्य दृष्टि से जानकर लोकपूजित महर्षि कृष्णद्वैपायन व्यास स्वयं आते हैं और दुर्योधन सहित सबको रोकते हैं—राजनीतिक उन्माद पर धर्म-प्रज्ञा का अंकुश लगने लगता है। → व्यास का त्वरित आगमन और सिंहासनासीन दुर्योधन से संवाद का आरम्भ—अब प्रश्न यह है कि क्या दुर्योधन ऋषि-वचन से रुकेगा या हठ को और कठोर करेगा?
Shlokas
Verse 1
#2:8 #:23:.7 () हि २ 7 सप्तमो<्ध्याय: दुर्योधन
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຈະນະເມຊະຍະ! ເມື່ອດຸຣະໂຍທະນະໄດ້ຍິນວ່າ ວິດຸຣະກັບມາເຖິງ ແລະພະຣາຊາ ທຣິຕະຣາສະຕຣະ ໄດ້ປອບໃຈແລະໃຫ້ຄວາມໝັ້ນໃຈແກ່ເຂົາແລ້ວ ກະສັດ—ບຸດຂອງທຣິຕະຣາສະຕຣະ—ກໍໄໝ້ຮ້ອນດ້ວຍຄວາມທຸກ ຈິດໃຈເອົາໄປທາງຄວາມຊົ່ວ».
Verse 2
स सौबलेयमानाय्य कर्णदुःशासनौ तथा । अब्रवीद् वचन राजा प्रविश्याबुद्धिजं तम:,उसने शकुनि, कर्ण और दुःशासनको बुलाकर अज्ञानजनित मोहमें मग्न हो इस प्रकार कहा--
ແລ້ວພະອົງໄດ້ເອີ້ນ ຊະກຸນິ ແລະ ກັນນະ ພ້ອມທັງ ດຸຫະຊາສະນະ ມາ; ກະສັດນັ້ນ—ເຂົ້າສູ່ຄວາມມືດທີ່ເກີດຈາກອະວິຊາ—ໄດ້ກ່າວຖ້ອຍຄໍາເຫຼົ່ານີ້.
Verse 3
एष प्रत्यागतो मन्त्रो धृतराष्ट्रस्य धीमत: । विदुर: पाण्डुपुत्राणां सुहृद् विद्वान् हिते रत:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ວິດຸຣະ—ມະນຕຣີຜູ້ສະຫຼາດຂອງທຣິຕະຣາສະຕຣະ—ໄດ້ກັບຄືນມາແລ້ວ. ທ່ານເປັນຜູ້ຮູ້ທັນ ແລະເປັນມິດແທ້ຂອງບຸດແຫ່ງປານດຸ ຜູ້ອຸທິດໃຈຢູ່ໃນສິ່ງທີ່ເປັນປະໂຫຍດແກ່ເຂົາເຈົ້າເສມອ».
Verse 4
यावदस्य पुनर्बुद्धिं विदुरो नापकर्षति । पाण्डवानयने तावन्मन्त्रयध्वं हित॑ं मम
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຕາບໃດທີ່ວິດຸຣະຍັງບໍ່ທັນດຶງພຣະທັມມະໃຈຂອງພະຣາຊາໃຫ້ຫັນກັບໄປສູ່ການນໍາປານດະວະມາທີ່ນີ້ອີກ ໃນຊ່ວງນັ້ນພວກເຈົ້າຈົ່ງປຶກສາກັນ ແລະໃຫ້ຄໍາແນະນໍາທີ່ເປັນປະໂຫຍດແທ້ແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ».
Verse 5
अथ पश्याम्यहं पार्थान् प्राप्तानिह कथंचन । पुन: शोषं गमिष्यामि निरम्बुर्निरवग्रह:,“यदि मैं किसी प्रकार पाण्डवोंको यहाँ आया देख लूँगा तो जलका भी परित्याग करके स्वेच्छासे अपने शरीरको सुखा डालूँगा
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຖ້າຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ເຫັນບຸດແຫ່ງປຣິທາມາຮອດທີ່ນີ້ບໍ່ວ່າດ້ວຍວິທີໃດ ຂ້າພະເຈົ້າຈະກັບໄປສູ່ການເຮັດໃຫ້ຕົນແຫ້ງອີກ—ບໍ່ດື່ມນໍ້າ ບໍ່ມີການຍັບຍັ້ງ—ຍອມໃຫ້ຮ່າງກາຍຂອງຕົນຊຸດໂຊມແຫ້ງໄປດ້ວຍໃຈຕົນ».
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें विदुरप्रत्यागयमनविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ມະຫາພາຣະຕະ» ພາກວນະປະຣະວະ ໃນອະຣັນຍະປະຣະວະ ບົດທີ 6 ວ່າດ້ວຍການກັບຄືນຂອງວິດຸຣະ ກໍສຳເລັດລົງ. «ຂ້າຈະດື່ມພິດ ຫຼືຜູກຄໍຕາຍ ຫຼືໃຊ້ອາວຸດຟັນຕົນເອງ ຫຼືເຂົ້າໄປໃນໄຟທີ່ລຸກໂຊນ; ແຕ່ຂ້າທົນບໍ່ໄດ້ທີ່ຈະເຫັນພານດະວະກັບມາຮຸ່ງເຮືອງແລະເຈຣິນອີກໃນທີ່ນີ້»។ ຖ້ອຍຄຳນີ້ສະທ້ອນການພັງທະລາຍຂອງການຍັບຍັ້ງທາງຄຸນທຳ—ຄວາມອິດສາແຂງກະດ້າງເປັນຄວາມຕັ້ງໃຈທຳລາຍຕົນ ບໍ່ແມ່ນການຍອມຮັບທຳມະ ແລະການຜຸດຂຶ້ນອັນຊອບທຳຂອງຜູ້ມີຄຸນທຳ.
Verse 7
शकुनिरुवाच कि बालिशमतिं राजन्नास्थितो5सि विशाम्पते । गतास्ते समयं कृत्वा नैतदेवं भविष्यति
ຊະກຸນິກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ ຜູ້ເປັນເຈົ້າແຫ່ງປະຊາ, ເຈົ້າຍຶດຄວາມຄິດແບບເດັກນ້ອຍຢູ່ຫຼື? ພານດະວະໄດ້ເຂົ້າປ່າໂດຍທຳສັນຍາອັນສັກສິດແລ້ວ. ມັນຈະບໍ່ເປັນດັ່ງທີ່ເຈົ້າຄາດ—ພວກເຂົາຈະບໍ່ລະເມີດກຳນົດທີ່ປະຕິຍານໄວ້ ແລະກັບຄືນ».
Verse 8
सत्यवाक्यस्थिता: सर्वे पाण्डवा भरतर्षभ | पितुस्ते वचन तात न ग्रहीष्यन्ति कहिचित्,भरतवंशशिरोमणे! सब पाण्डव सत्य वचनका पालन करनेमें संलग्न हैं। तात! वे तुम्हारे पिताकी बात कभी स्वीकार नहीं करेंगे
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ກ້າແຫ່ງວົງພາຣະຕະ, ພານດະວະທັງໝົດຍືນຢູ່ໃນຄວາມຈິງ ແລະຄວາມສັດຊື່ຕໍ່ຄຳປະຕິຍານ. ລູກເອີຍ, ພວກເຂົາຈະບໍ່ຍອມຮັບຂໍ້ເສນຂອງພໍ່ເຈົ້າເລີຍ ບໍ່ວ່າກໍລະນີໃດ».
Verse 9
अथवाते ग्रहीष्यन्ति पुनरेष्यन्ति वा पुरम् । निरस्य समयं सर्वे पणो5स्माकं भविष्यति,अथवा यदि वे तुम्हारे पिताकी बात मान लेंगे और प्रतिज्ञा तोड़कर इस नगरमें आ जायूँगे तो हमारा व्यवहार इस प्रकार होगा
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: «ບາງທີພວກເຂົາອາດຈະຍຶດ (ພວກເຮົາ/ສິ່ງນັ້ນ) ຫຼືອາດຈະກັບຄືນສູ່ນະຄອນອີກ. ຖ້າພວກເຂົາທັງໝົດລະທິ້ງຂໍ້ຕົກລົງທີ່ກຳນົດໄວ້ ແລ້ວເງື່ອນໄຂການພະນັນຈະຕົກເປັນຂອງພວກເຮົາ».
Verse 10
सर्वे भवामो मध्यस्था राज्ञश्छन्दानुवर्तिन: । छिद्रं बहु प्रपश्यन्त: पाण्डवानां सुसंवृता:,हम सब लोग राजाकी आज्ञाका पालन करते हुए मध्यस्थ हो जायँगे और छिपे-छिपे पाण्डवोंके बहुत-से छिद्र देखते रहेंगे
ໄວສັມປາຍະນະກ່າວວ່າ: «ໃຫ້ພວກເຮົາທຸກຄົນປາກົດຕົນເປັນຜູ້ກາງ ພາຍນອກກໍປະພຶດຕາມພະປະສົງຂອງພະຣາຊາ; ແຕ່ໃນຄວາມລັບ ແລະຢ່າງລະມັດລະວັງ ພວກເຮົາຈະຄອຍຈັບຕາຫາຊ່ອງໂຫວ່ຫຼາຍປະການຂອງພານດະວະ».
Verse 11
दुःशासन उवाच एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मातुल । नित्यं हि मे कथयतस्तव बुद्धिर्विरोचते
ທຸຫສາສະນະ ກ່າວວ່າ: «ແທ້ດັ່ງນັ້ນແຫຼະ ໂອ ຜູ້ມີປັນຍາຍິ່ງ, ດັ່ງທີ່ທ່ານເວົ້າ ທ່ານອາວ. ເມື່ອໃດກໍຕາມທີ່ທ່ານເວົ້າ ຄໍາແນະນໍາທີ່ອອກຈາກປັນຍາຂອງທ່ານ ຍ່ອມສ່ອງແຈ້ງໃນໃຈຂ້າ ແລະເຫັນວ່າຖືກຕ້ອງເສມອ»។
Verse 12
कर्ण उवाच काममीक्षामहे सर्वे दुर्योधन तवेप्सितम् । ऐकमत्यं हि नो राजन् सर्वेषामेव लक्षये
ກັນນະ ກ່າວວ່າ: «ດຸຣໂຢທະນະ, ພວກເຮົາທຸກຄົນລ້ວນເບິ່ງໄປຫາການສໍາເລັດຄວາມປາຖະໜາທີ່ເຈົ້າປາດຖະໜາ. ໂອ ພະຣາຊາ, ຂ້າເຫັນວ່າໃນເລື່ອງນີ້ ພວກເຮົາທຸກຄົນມີໃຈຄິດອັນດຽວກັນ»។
Verse 13
नागमिष्यन्ति ते धीरा अकृत्वा कालसंविदम् | आगमिष्यन्ति चेन्मोहात् पुनर्यूतेन तान् जय
ກັນນະ ກ່າວວ່າ: «ບັນດາຜູ້ມັ່ນຄົງນັ້ນ ຈະບໍ່ມາທີ່ນີ້ ກ່ອນຈະສໍາເລັດຂໍ້ຕົກລົງທີ່ກໍານົດໄວ້ຕາມເວລາ. ແຕ່ຖ້າເພາະຄວາມຫຼົງ ພວກເຂົາມາກ່ອນກໍານົດ ກໍໃຫ້ເຈົ້າຊະນະພວກເຂົາອີກຄັ້ງ ໂດຍການຫຼິ້ນລູກເຕົ໋າ»។
Verse 14
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा । नातिदृष्टमना: क्षिप्रमभवत् स पराड्मुख:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອກັນນະເວົ້າດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ໃນເວລານັ້ນ ພະຣາຊາດຸຣໂຢທະນະ ບໍ່ໄດ້ຍິນດີຫຼາຍ. ລາວຫັນໜ້າອອກໄປຢ່າງວ່ອງໄວ ສະແດງຄວາມບໍ່ພໍໃຈ ແລະການຖອນຕົວ»។
Verse 15
उपलभ्य तत: कर्णो विवृत्य नयने शुभे । रोषाद् दुःशासनं चैव सौबलं च तमेव च
ແລ້ວ ກັນນະ ເມື່ອຮູ້ເຖິງໃຈຄວາມນັ້ນ ກໍເປີດດວງຕາອັນງາມຂອງຕົນກວ້າງດ້ວຍຄວາມໂກດ ແລະຈ້ອງໄປຫາ ທຸຫສາສະນະ, ສໍາບະລະ (ຊະກຸນິ) ແລະ ດຸຣໂຢທະນະ. ດ້ວຍຄວາມຮຸ່ນແຮງໃນໃຈ ລາວກ່າວດ້ວຍຄວາມໂກດກ້າວ່າ: «ໂອ ຜູ້ປົກຄອງແຜ່ນດິນ! ຈົ່ງຟັງຄວາມເຫັນຂອງຂ້າໃນເລື່ອງນີ້»។
Verse 16
उवाच परमक्रुद्ध उद्यम्यात्मानमात्मना | अथो मम मतं यत् तु तन्निबोधत भूमिपा:
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວເມື່ອຄວາມໂກດຮ້າຍແຮງຄອບງຳ ແລະປຸກໃຈຕົນເອງດ້ວຍຈິດໃຈຂອງຕົນ ລາວຈຶ່ງກ່າວວ່າ: «ໂອ ບັນດາກະສັດ, ຈົ່ງຟັງຄຳແນະນຳທີ່ຂ້າພະເຈົ້າຖືໄວ້ໃນເລື່ອງນີ້».
Verse 17
प्रियं सर्वे करिष्यामो राज्ञ: किड्करपाणय: । न चास्य शवनुमः स्थातु प्रिये सर्वे हमृतन्द्रिता:
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ພວກເຮົາທັງໝົດແມ່ນຂ້າຮັບໃຊ້ຂອງພະຣາຊາ—ແທ້ຈິງແມ່ນມື ແລະແຂນຂອງພະອົງ. ດັ່ງນັ້ນ ພວກເຮົາຈະຮ່ວມກັນເຮັດສິ່ງທີ່ພະອົງພໍໃຈ. ແຕ່ພວກເຮົາບໍ່ອາດຢືນຢັນຢ່າງມັ່ນຄົງໃນການສຳເລັດເປົ້າໝາຍທີ່ພະອົງປາດຖະໜາ ເພາະພວກເຮົາທັງໝົດຖືກຄວາມເກີດຄວາມຂີ້ຄ້ານຄອບງຳ».
Verse 18
वयं तु शस्त्राण्यादाय रथानास्थाय दंशिता: । गच्छाम: सहिता हन्तुं पाण्डवान् वनगोचरान्
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຄຳແນະນຳຂອງຂ້າພະເຈົ້າແມ່ນນີ້: ໃຫ້ພວກເຮົາສວມເກາະ ຂຶ້ນລົດຮົບຂອງຕົນ ຖືອາວຸດ ແລະຮ່ວມກັນຍົກທັບໄປຟັນຟາດເພື່ອສັງຫານພວກປານດະວະ ຜູ້ບັດນີ້ພາກພຽນຢູ່ໃນປ່າ».
Verse 19
तेषु सर्वेषु शान्तेषु गतेष्वविदितां गतिम् । निर्विवादा भविष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्त्था वयम्
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອພວກເຂົາທັງໝົດຖືກເຮັດໃຫ້ສະຫງົບ—ຄືຕາຍ ແລະໄປສູ່ຈຸດໝາຍທີ່ບໍ່ຮູ້ແນ່ (ໂລກໜ້າ)—ແລ້ວບຸດຂອງທຣິຕະຣາສະຕຣະ ແລະພວກເຮົາເອງ ຈະພົ້ນຈາກການຂັດແຍ່ງທັງປວງ».
Verse 20
यावदेव परिद्यूना यावच्छोकपरायणा: । यावम्मित्रविहीनाक्ष॒ तावच्छक्या मतं मम
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຕາບໃດທີ່ພວກເຂົາຍັງຖືກຄວາມລຳບາກກົດຂີ່, ຕາບໃດທີ່ພວກເຂົາຍັງຈົມຢູ່ໃນຄວາມໂສກ, ແລະຕາບໃດທີ່ພວກເຂົາຂາດມິດ ແລະຜູ້ຊ່ວຍເຫຼືອ—ມີແຕ່ຕາບນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ຕາມຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້າ, ຈຶ່ງຈະສາມາດເອົາຊະນະພວກເຂົາໃນສົງຄາມໄດ້».
Verse 21
तस्य तदू् वचन श्रुत्वा पूजयन्त: पुनः पुनः । बाढमित्येव ते सर्वे प्रत्यूचु: सूतजं तदा
ເມື່ອໄດ້ຍິນຄໍາຂອງເຂົາ ພວກເຂົາກໍໄດ້ຍົກຍ້ອງນັບຖືເຂົາຊໍ້າໆ. ແລ້ວທຸກຄົນກໍຕອບຕໍ່ລູກຊາຍຂອງຄົນຂັບລົດສົງຄາມວ່າ «ເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້—ດີຫຼາຍ».
Verse 22
एवमुकक््त्वा सुसंरब्धा रथै: सर्वे पृथक्पृथक् । निर्ययु: पाण्डवान् हन्तुं सहिता: कृतनिश्चया:
ເມື່ອພວກເຂົາໄດ້ປຶກສາກັນດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ທຸກຄົນກໍຖືກຄວາມໂກດແລະຄວາມຮ້ອນໃຈປຸກໃຫ້ລຸກໂລດ. ແຕ່ລະຄົນຂຶ້ນລົດສົງຄາມຂອງຕົນແຍກກັນ ແລະດ້ວຍເຈດຈໍານົງຮ່ວມກັນ ດ້ວຍຄວາມຕັ້ງໃຈແນ່ນອນ ພວກເຂົາກໍອອກຈາກເມືອງພ້ອມກັນ ມຸ່ງໝາຍຈະຂ້າພານດະວະ.
Verse 23
तान् प्रस्थितान् परिज्ञाय कृष्णद्वैपायन: प्रभु: । आजगाम विशुद्धात्मा दृष्टवा दिव्येन चक्षुषा
ເມື່ອຮູ້ວ່າພວກເຂົາໄດ້ອອກເດີນທາງໄປສູ່ປ່າ ແລະເຂົ້າໃຈສະພາບການຂອງພວກເຂົາ ມະຫາິສີ ກຣິສນະ-ດວິປາຍນະ ວຽາສະ ຜູ້ມີຈິດໃສບໍລິສຸດ ແລະມີອໍານາດ ໄດ້ເຫັນທຸກສິ່ງດ້ວຍຕາທິບ ແລະມາຮອດທີ່ນັ້ນໃນທັນທີ.
Verse 24
प्रतिषिध्याथ तान् सर्वान् भगवॉल्लोकपूजित: । प्रज्ञाचक्षुषमासीनमुवाचा भ्येत्य सत्वरम्,उन लोकपूजित भगवान् व्यासने उन सबको रोका और सिंहासनपर बैठे हुए प्रज्ञाचक्षु धृतराष्ट्रके पास शीघ्र आकर कहा
ແລ້ວພຣະິສີວຽາສະ ຜູ້ຖືກໂລກນັບຖືບູຊາ ໄດ້ຫ້າມພວກເຂົາທັງໝົດ. ແລ້ວທ່ານກໍຮີບເຂົ້າໄປຫາ ທຣິຕະຣາສະຕຣະ ຜູ້ມີປັນຍາ ຜູ້ນັ່ງຢູ່ເທິງອາສນະ ແລະໄດ້ກ່າວກັບທ່ານ.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns repairing harm caused by anger and authority: whether a ruler who has spoken harshly can ethically restore a wronged counselor, and whether the counselor should return without compromising loyalty to those currently under his protection.
The chapter frames forgiveness and aid to the distressed as markers of dharmic character: ethical persons prioritize compassionate response and reconciliation, while leaders must actively seek to correct relational damage to preserve moral order.
No explicit phalaśruti is stated here; the closure functions as narrative meta-commentary by showing the stabilizing consequence of kṣamā and mutual appeasement within the epic’s broader ethics of counsel, kinship, and governance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.