Adhyaya 259
रावणोत्पत्तिः—तपसा वरलाभश्च (Rāvaṇa’s Origins and the Acquisition of Boons)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-upākhyāna (Rāvaṇa–Kubera–Viśravas Genealogy Episode)
Mārkaṇḍeya describes Viśravas (born from Pulastya’s anger, “half-bodied” in motif) and Kubera’s effort to appease him by providing three rākṣasī attendants—Puṣpotkaṭā, Rākā, and Mālinī. From them are born Kumbhakarṇa and Daśagrīva (Rāvaṇa), Vibhīṣaṇa, and the pair Khara–Śūrpaṇakhā. The siblings observe Kubera’s prosperity and undertake severe tapas to please Brahmā. Brahmā grants boons: Rāvaṇa requests non-defeat by many classes of beings, receiving an explicit exception for humans; Kumbhakarṇa receives great sleep; Vibhīṣaṇa requests unwavering aversion to adharma and spontaneous access to Brahmāstra knowledge, receiving a boon framed as “immortality” due to his dharmic disposition. Empowered, Rāvaṇa defeats Kubera, displaces him from Laṅkā, seizes the Puṣpaka-vimāna, and incurs Kubera’s curse that the vehicle will bear only Rāvaṇa’s slayer. Vibhīṣaṇa, remembering the dharma of the virtuous, follows Kubera and is appointed commander over yakṣa–rākṣasa forces. The chapter closes by etymologizing “Rāvaṇa” as one who causes the worlds to cry out, emphasizing the social impact of unrestrained power.
Chapter Arc: द्वैतवन की रात्रि में युधिष्ठिर शयन करते हैं—और स्वप्न के अन्त में अश्रुपूरित कण्ठ वाले मृग-समूह मानो मनुष्यों की भाँति उनके सामने उपस्थित हो उठते हैं। → काँपते हुए, हाथ जोड़कर वे वनचर प्राणी राजा से निवेदन करते हैं कि पाण्डवों के शौर्य और अस्त्र-प्रयोग से वन में उनके कुल नष्टप्राय हो गए हैं; जो थोड़े-से बचे हैं वे केवल ‘बीज’ मात्र हैं और यदि शरण न मिली तो वंश ही मिट जाएगा। → युधिष्ठिर के सामने धर्म का तीखा प्रश्न खड़ा होता है—क्षत्रिय-धर्म के अभ्यास और जीवन-निर्वाह हेतु शिकार बनाम शरणागत जीवों की रक्षा; स्वप्न में ही मृगों की करुण पुकार उनके हृदय को निर्णायक रूप से विचलित कर देती है। → धर्मकोविद पाण्डव, साथ रह रहे ब्राह्मणों और सेवकों (इन्द्रसेन आदि) सहित उस वन-प्रदेश से शीघ्र प्रस्थान का निश्चय करते हैं, ताकि वन्यजीवों के कुलों को अवकाश मिले और हिंसा का भार घटे। → प्रस्थान के बाद अगला ठिकाना—काम्यकवन और तृणबिन्दु सरोवर का संकेत—आगे की वन-यात्रा और वहाँ होने वाले प्रसंगों की भूमिका रचता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल २८ ६ “लोक हैं) हि सो न हुक हि 7 (मृगस्वप्नोद्भवपर्व) अष्टपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो< ध्याय: पाण्डवोंका काम्यकवनमें गमन जनमेजय उवाच दुर्योधन मोक्षयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबला: । किमकार्षु्वने तस्मिंस्तन्ममाख्यातुमरहसि
ຈະນະເມຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ຫຼັງຈາກບຸດຜູ້ກ້າແຂງຂອງ ປານດຸ ໄດ້ປົດປ່ອຍ ທຸຣະໂຍທະນະ ອອກຈາກການຈັບກຸມຂອງຄັນທະວະ ແລ້ວ ພວກເຂົາໄດ້ເຮັດສິ່ງໃດໃນປ່ານັ້ນ? ຂໍທ່ານເລົ່າໃຫ້ຂ້ອຍຟັງແດ່»।
Verse 2
वैशम्पायन उवाच ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवने मृगाः । स्वप्नान्ते दर्शयामासुर्बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ໃນຄືນໜຶ່ງໃນປ່າດວຍຕະວະນະ ເມື່ອບຸດແຫ່ງກຸນຕີ (ຢຸທິສຖິຣະ) ນອນຫຼັບຢູ່ ສັດປ່າໃນພົງພະນາກໍໄດ້ປາກົດຕົວແກ່ພຣະອົງໃນທ້າຍຄວາມຝັນ. ຄໍຂອງພວກມັນອັດຕັນດ້ວຍນ້ຳຕາ ເມື່ອເຜີຍຕົວຕໍ່ຢຸທິສຖິຣະ—ເປັນການຢ້ຽມຢາມທີ່ທັງລາງຮ້າຍແລະເຕັມໄປດ້ວຍກະລຸນາ ຊຶ່ງວາງໃຫ້ປ່າເອງເປັນພະຍານແຫ່ງທຳ ຕໍ່ການຖືກເນລະເທດຂອງປານດະວະ ແລະຄວາມທຸກທີ່ຕາມມາ.
Verse 3
तानब्रवीत् स राजेन्द्रो वेपमानान् कृताज्जलीन् । ब्रूत यद् वक्तुकामा: स्थ के भवन्तः किमिष्यते
ເມື່ອເຫັນພວກມັນສັ່ນສະທ້ານ ແລະຢືນພ້ອມພະນົມມື ກະສັດຜູ້ເປັນເລີດໃນບັນດາຜູ້ປົກຄອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ: “ຈົ່ງເວົ້າເຖີດ. ພວກເຈົ້າປາດຖະໜາຈະເວົ້າຫຍັງ? ພວກເຈົ້າແມ່ນໃຜ? ພວກເຈົ້າປາດຖະໜາສິ່ງໃດ?”
Verse 4
एवमुक्ता: पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना । प्रत्यब्रुवन् मृगास्तत्र हतशेषा युधिष्ठिरम्,यशस्वी पाण्डव कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरके इस प्रकार पूछनेपर मरनेसे बचे हुए हिंसक पशुओंने उनसे कहा--
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອຖືກຖາມດັ່ງນັ້ນໂດຍບຸດແຫ່ງກຸນຕີຜູ້ມີກຽດສັກ ໃນບັນດາປານດະວະ ສັດປ່າທີ່ນັ້ນ—ຜູ້ທີ່ຍັງຫຼືອລອດຈາກການຂ້າຟັນ—ໄດ້ຕອບກັບຢຸທິສຖິຣະ. ພາບນີ້ວາງເປັນຂະນະແຫ່ງທຳ: ແມ່ນແຕ່ຫຼັງຄວາມຮຸນແຮງ ຄຳຖາມຂອງກະສັດກໍເຊີນໃຫ້ເກີດຄຳຕອບ ທີ່ຈະກ່ຽວພັນກັບຄວາມປະພຶດຖືກຕ້ອງ ແລະການຍັບຍັ້ງ.
Verse 5
वयं मृगा द्वैतवने हतशिष्टास्तु भारत । नोत्सीदेम महाराज क्रियतां वासपर्यय:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ພາຣະຕະ! ພວກເຮົາແມ່ນຝູງກວາງໃນປ່າດວຍຕະວະນະ ທີ່ເຫຼືອຢູ່ແຕ່ເປັນເສດຫຼັງຈາກຖືກຂ້າ. ໂອ ພຣະມະຫາກະສັດ, ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ພວກເຮົາຖືກທຳລາຍຈົນໝົດສິ້ນ ຂໍໃຫ້ພຣະອົງປ່ຽນຖິ່ນພຳນັກເຖີດ.”
Verse 6
भवतो भ्रातर: शूरा: सर्व एवास्त्रकोविदा: । कुलान्यल्पावशिष्टानि कृतवन्तो वनौकसाम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: “ພີ່ນ້ອງຂອງພຣະອົງທຸກພຣະອົງເປັນວິລະຊົນ ແລະຊ່ຽວຊານໃນວິຊາອາວຸດ. ພວກເຂົາໄດ້ປະໄວ້ໃຫ້ເຫຼືອພຽງນ້ອຍນິດ ຈາກຕະກູນຂອງຜູ້ອາໄສໃນປ່າ.”
Verse 7
बीजभूता वयं केचिदवशिष्टा महामते । विवर्धेमहि राजेन्द्र प्रसादात् ते युधिष्ठिर
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ຮອບຮູ້ຍິ່ງ! ພວກເຮົາມີພຽງນ້ອຍນິດ ທີ່ຍັງເຫຼືອຢູ່ ເປັນດັ່ງເມັດພັນຂອງສາຍເລືອດ. ໂອ ພະຣາຊາ ຢຸທິສຖິຣ! ດ້ວຍພຣະເມດຕາກະລຸນາຂອງພຣະອົງ ຂໍໃຫ້ວົງສາຂອງພວກເຮົາເຈີຣິນງອກງາມອີກຄັ້ງ—ນີ້ແມ່ນຄໍາວິນວອນຂອງພວກເຮົາ».
Verse 8
तान् वेपमानान् वित्रस्तान् बीजमात्रावशेषितान् | मृगान् दृष्टवा सुदुःखार्तो धर्मराजो युधिषिर:
ເມື່ອພະຣາຊາຢຸທິສຖິຣ ຜູ້ຕັ້ງມັ່ນໃນທຳ ໄດ້ເຫັນສັດປ່າເຫຼົ່ານັ້ນ—ຕົກໃຈສັ່ນສະທ້ານ ຕື່ນຕະໜົກຢ່າງຫນັກ ແລະເຫຼືອພຽງເສດສ່ວນນ້ອຍ—ພຣະອົງກໍຖືກຄວາມໂສກເສົ້າທ່ວມທັບ. ຄວາມນ່າສົງສານຂອງພວກມັນ ປຸກໃຫ້ເກີດເມດຕາກະລຸນາໃນພຣະທັຍ.
Verse 9
तांस्तथेत्यब्रवीद् राजा सर्वभूतहिते रत: । यथा भवन्तो ब्रुवते करिष्यामि च तत् तथा,समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले राजा युधिष्ठिरने उनसे कहा--“बहुत अच्छा, तुमलोग जैसा कहते हो, वैसा ही करूँगा”
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ພະຣາຊາຜູ້ມຸ່ງຫາປະໂຫຍດແກ່ສັດທັງປວງ ໄດ້ຕອບພວກມັນວ່າ: «ເປັນດັ່ງນັ້ນແລ້ວ. ພວກເຈົ້າກ່າວຢ່າງໃດ ຂ້າພະເຈົ້າຈະເຮັດຢ່າງນັ້ນ».
Verse 10
इत्येवं प्रतिबुद्धः स रात््यन्ते राजसत्तम: । अब्रवीत् सहितान् भ्रातृन् दयापन्नो मृगान् प्रति
ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອຕື່ນຂຶ້ນໃນທ້າຍຄືນ ພະຣາຊາຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດ—ພຣະທັຍອ່ອນລົງດ້ວຍເມດຕາຕໍ່ສັດໃນປ່າ—ໄດ້ກ່າວກັບພີ່ນ້ອງຂອງພຣະອົງທີ່ນັ່ງພ້ອມໜ້າ. ພຣະອົງເລົ່າວ່າ ສັດໃນປ່ານີ້ ຜູ້ລອດພົ້ນຈາກຄວາມຕາຍໃນຄວາມຝັນ ໄດ້ວິນວອນຕໍ່ພຣະອົງວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ ຂໍໃຫ້ຄວາມດີຈົ່ງມາສູ່ພຣະອົງ. ສາຍພັນຂອງພວກເຮົາເຫຼືອພຽງເສັ້ນດ້າຍດຽວ. ບັດນີ້ ຂໍພຣະອົງເມດຕາພວກເຮົາ».
Verse 11
उक्तो रात्रौ मृगैरस्मि स्वप्रान्ते हतशेषितै: । तन्तुभूता: सम भद्रें ते दया न: क्रियतामिति
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໃນຍາມຄືນ ໃນທ້າຍຄວາມຝັນ ຂ້າພະເຈົ້າຖືກສັດປ່າ—ຜູ້ລອດເຫຼືອຈາກການຂ້າຟັນ—ເຂົ້າມາກ່າວ. ພວກມັນກ່າວວ່າ ‘ໂອ ຜູ້ປະເສີດ ຂໍໃຫ້ເຈົ້າເຈີຣິນ. ພວກເຮົາຖືກຫຼຸດລົງເຫຼືອພຽງເສັ້ນດ້າຍນ້ອຍໆຂອງສາຍພັນ. ຂໍໃຫ້ເຈົ້າເມດຕາພວກເຮົາ’»។ ເມື່ອເຊົ້າມາ ແລະຄວາມງ່ວງຫາຍໄປ ພະຣາຊາ—ພຣະທັຍອ່ອນລົງດ້ວຍຄວາມສົງສານຕໍ່ສັດປ່າ—ໄດ້ກ່າວກັບພີ່ນ້ອງ ເພື່ອຖ່າຍທອດຄໍາວິນວອນນັ້ນ.
Verse 12
ते सत्यमाहु: कर्तव्या दयास्माभिवनौकसाम् | साष्टमासं हि नो वर्ष यदेतदुपयुड्क्ष्महे
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ສັດເຫຼົ່ານັ້ນເວົ້າຄວາມຈິງ. ພວກເຮົາຜູ້ຢູ່ປ່າ ຄວນມີເມດຕາກະລຸນາ ແມ່ນແຕ່ຕໍ່ສັດປ່າທີ່ດຸຮ້າຍ. ເພາະບັດນີ້ ໃນປ່າດວຍຕະວະນະນີ້ ພວກເຮົາຢູ່ມາແລ້ວ ໜຶ່ງປີກັບແປດເດືອນ».
Verse 13
पुनर्बहुम्गं रम्यं काम्यकं काननोत्तमम् | मरुभूमे: शिर:स्थानं तृणबिन्दुसर: प्रति
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ພວກເຂົາໄດ້ເດີນທາງອີກຄັ້ງໄປສູ່ປ່າກາມະຍະກະອັນງາມຊື່ນ—ເປັນປ່າອັນຍອດຢ່າງໃນບັນດາປ່າ—ໄປຫາທະເລສາບຕຣຶນະບິນດຸ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ເທິງຈຸດສູງຄ້າຍຫົວດິນ ຕິດຂອບທະເລຊາຍ.
Verse 14
ततस्ते पाण्डवा: शीघ्र प्रययुर्धर्मकोविदा:,राजन्! तदनन्तर उन धर्मज्ञ पाण्डवोंने वहाँ रहनेवाले ब्राह्मणोंके साथ शीघ्र ही उस वनसे प्रस्थान कर दिया। इन्द्रसेन आदि सेवक भी उस समय उन्हींके साथ चल दिये
ແລ້ວພວກປານດະວະ—ຜູ້ຊໍານານໃນການຮູ້ຈັກທຳມະ—ກໍໄດ້ອອກເດີນທາງຢ່າງວ່ອງໄວ, ໂອ ພຣະຣາຊາ. ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ພວກປານດະວະຜູ້ຮູ້ທຳມະໄດ້ອອກຈາກປ່ານັ້ນພ້ອມກັບພຣາຫມັນທີ່ພັກຢູ່ທີ່ນັ້ນ; ແລະ ອິນດຣະເສນ ກັບຜູ້ຮັບໃຊ້ອື່ນໆ ກໍໄດ້ໄປຕາມພວກເຂົາໃນເວລານັ້ນເຊັ່ນກັນ.
Verse 15
ब्राह्मणै:ः सहिता राजन् ये च तत्र सहोषिता: । इन्द्रसेनादिशिश्वैव प्रेष्यैरनुगतास्तदा
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ, ພວກປານດະວະຜູ້ຮູ້ທຳມະ ໄດ້ອອກຈາກປ່ານັ້ນຢ່າງວ່ອງໄວ ໂດຍມີພຣາຫມັນຜູ້ທີ່ເຄີຍພັກຢູ່ກັບພວກເຂົາຢູ່ທີ່ນັ້ນຮ່ວມໄປ; ແລະມີອິນດຣະເສນ ກັບຜູ້ຮັບໃຊ້ອື່ນໆ ຕາມຫຼັງໃນເວລານັ້ນ.
Verse 16
ते यात्वानुसृतैर्मार्ग: स्वन्ने: शुचिजलान्वितै: । ददृशु: काम्यकं पुण्यमाश्रमं तापसायुतम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ພວກເຂົາເດີນທາງຕາມເສັ້ນທາງທີ່ຄົນໃຊ້ກັນປະຈໍາ ແລະມີອາຫານດີ ກັບນ້ຳສະອາດບໍລິສຸດພ້ອມພຽງຢູ່ເສມອ. ແລ້ວພວກເຂົາກໍໄດ້ເຖິງອາສຣົມອັນສັກສິດໃນປ່າກາມະຍະກະ ທີ່ມີນັກບໍາເພັນຕະປະຫຼາຍຄົນອາໄສ ແລະເລີ່ມຊົມຄວາມງາມຂອງມັນ.
Verse 17
विविशुस्ते सम कौरव्या वृता विप्रर्षभैस्तदा । तद् वन॑ भरतमश्रेष्ठा: स्वर्ग सुकृतिनो यथा
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໃນເວລານັ້ນ ບັນດາປານດະວະ—ຜູ້ເປັນຍອດແຫ່ງວົງສາພາຣະຕະ—ໄດ້ເຂົ້າສູ່ປ່ານັ້ນ ໂດຍມີພຣາຫມັນຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດອ້ອມລ້ອມຕິດຕາມ ດັ່ງຜູ້ມີບຸນກຸສົນເຂົ້າສູ່ສະຫວັນ.
Verse 133
तत्रेमां वसतिं शिष्टां विहरन्तो रमेमहि । “अतः अब हम पुनः असंख्य मृगोंसे युक्त
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ພວກເຮົາຈົ່ງຊື່ນຊົມຢູ່ທີ່ນີ້ ອາໄສໃນທີ່ພັກອັນເປັນລະບຽບ ແລະເໝາະສົມນີ້ ພ້ອມທັງພັກຜ່ອນຢ່າງສະຫງົບ. ຈາກນີ້ ພວກເຮົາຈົ່ງໄປອີກຄັ້ງສູ່ປ່າກາມະຍະກະອັນງາມ ທີ່ມີກວາງນັບບໍ່ຖ້ວນ ໃກ້ທະເລສາບຊື່ ຕຣິນະບິນດຸ. ປ່າກາມະຍະກະຢູ່ຊາຍຂອບແດນທະເລຊາຍ; ຢູ່ທີ່ນັ້ນ ດ້ວຍການອາໄສແລະທ່ອງທ່ຽວໃນປ່າ ພວກເຮົາຈະໃຊ້ວັນທີ່ເຫຼືອຂອງການຢູ່ປ່າໃຫ້ຜ່ານໄປຢ່າງສະດວກສະບາຍ».
Verse 257
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें युधिष्टिरकी चिन्तासे सम्बन्ध रखनेवाला दो सौ सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນີ້ ຈົບລົງແລ້ວ ບົດທີ 257 ໃນວະນະປະວະ ແຫ່ງມະຫາພາຣະຕະອັນສັກສິດ ພາຍໃນຕອນຍ່ອຍ “ໂຆສະຍາຕຣາ” ອັນເກືອບກ່ຽວກັບຄວາມກັງວົນໃນໃຈຂອງຢຸທິສຖິຣະ.
Verse 258
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मृगस्वप्रोद््भवपर्वणि काम्यकप्रवेशे अष्टपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो<5 ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ໃນສີຣີມະຫາພາຣະຕະ ພາຍໃນວະນະປະວະ—ໂດຍສະເພາະໃນຕອນ “ມຣິກະສະວັບນະ-ອຸດພະວະ” ອັນກ່ຽວກັບກຳເນີດຈາກຄວາມຝັນເຖິງກວາງ—ບົດທີ 258 ວ່າດ້ວຍການເຂົ້າສູ່ປ່າກາມະຍະກະຂອງປານດະວະ ກໍຈົບລົງແລ້ວ.
Frequently Asked Questions
The tension lies in seeking security through exclusionary invulnerability rather than ethical restraint; the narrative frames this as a structural moral hazard amplified by contempt for the remaining exception.
It presents steadfast non-alignment with adharma—even under extreme pressure—as a superior form of protection and legitimacy, contrasted with power acquired without ethical governance.
Yes; it operates as narrative foreshadowing and moral indexing: unlawful appropriation produces a built-in limit, tying the object’s utility to the agent’s eventual accountability.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.