Adhyaya 197
कौशिकस्य क्रोधविनिवृत्तिः — Kauśika’s Anger Checked by Householder Dharma
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Kauśika–Gṛhapatnī Saṃvāda (Dharma-sūkṣmatā Episode)
Mārkaṇḍeya introduces Kauśika, a learned brāhmaṇa devoted to Vedic recitation and tapas. While reciting beneath a tree, he is defiled by a crane’s droppings; seized by anger, he uses ascetic potency to bring the bird down, then regrets the act as a product of rāga-dveṣa. Seeking alms, he enters a household where a woman asks him to wait while she attends to ritual cleanliness and then urgently serves her hungry, fatigued husband. The brāhmaṇa rebukes her for delaying a brāhmaṇa, asserting the superior status and fiery power of brāhmaṇas. The woman responds with measured deference: she does not disrespect brāhmaṇas, yet her chosen dharma is patiśuśrūṣā (service to her husband), and she demonstrates insight by revealing knowledge of Kauśika’s earlier act against the crane. She teaches that anger is an internal enemy; true brāhmaṇa-qualities include truthfulness, self-control, non-retaliation, purity, study, and even-mindedness. She concludes that dharma is subtle and recommends that Kauśika seek further instruction from a self-controlled vyādha living in Mithilā. Kauśika’s anger subsides; he accepts the correction as spiritually beneficial and departs in self-reproach.
Chapter Arc: पाण्डव, मार्कण्डेय से पुनः ‘भूय एव’ कहकर किसी महाभाग्य-युक्त आख्यान की याचना करते हैं; वैषम्पायन के वचन से कथा का द्वार खुलता है—नीतिमार्गरत दो राजाओं, सेदुक और वृषदर्भ, का प्रसंग। → मार्कण्डेय बताते हैं कि वृषदर्भ ने बाल्यकाल से एक गुप्त व्रत धारण किया था—ब्राह्मण-याचक को ‘कुप्यम्’ (सोना-चाँदी आदि) के अतिरिक्त कुछ न देने का संकल्प। उधर सेदुक के पास वेदाध्ययनसम्पन्न ब्राह्मण आता है और गुरु-दक्षिणा में असाधारण याचना करता है—अश्वसहस्र। राजा की मर्यादा, सामर्थ्य और दान-धर्म के बीच तनाव बढ़ता है; ब्राह्मण शाप देने को उद्यत होता है। → ब्राह्मण स्पष्ट करता है कि वह सेदुक द्वारा भेजा गया है और उसी के उपदेशानुसार वृषदर्भ से याचना कर रहा है; वृषदर्भ दुविधा में पड़ता है—व्रत की सीमा बनाम ब्राह्मण-वचन की अवहेलना का भय। राजा कहता है कि वह पूर्वाह्न में वही देगा जो राजकीय कर/बलि के रूप में प्राप्त होगा—दान को ‘यथालाभ’ से बाँधकर शाप-भय और व्रत-पालन के बीच एक तीक्ष्ण, जोखिमभरा समाधान चुनता है। → वृषदर्भ ब्राह्मण को तत्काल आश्वासन देता है और दान की व्यवस्था को राज्य-आय (बलि) से जोड़ देता है; ब्राह्मण के शाप-उद्यम को रोककर संवाद को दान-प्रतिज्ञा की दिशा में मोड़ देता है। अध्याय का अंत इस नैतिक गाँठ पर होता है कि दान का व्रत, दाता की क्षमता, और याचक की अपेक्षा—तीनों का संतुलन कैसे साधा जाए। → ब्राह्मण की याचना (अश्वसहस्र) और वृषदर्भ की ‘पूर्वाह्न-बलि’ वाली प्रतिज्ञा के बाद प्रश्न लटकता है—क्या राज्य-आय पर्याप्त होगी, और क्या वृषदर्भ अपने गुप्त व्रत तथा ब्राह्मण-धर्म दोनों की रक्षा कर पाएगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> मो न (0) है 7 घण्णवत्यधिकशततमो< ध्याय: सेदुक और वृषदर्भका चरित्र वैशम्पायन उवाच भूय एव महाभाग्यं कथ्यतामित्यब्रवीत् पाण्डव:
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວພານດະວະ (ຢຸທິສຖິຣະ) ຜູ້ປາຖະໜາຈະໄດ້ຮັບຄຳສອນເພີ່ມ ໄດ້ກ່າວອີກຄັ້ງວ່າ: “ໂອ ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ, ຂໍຈົ່ງເລົ່າອີກຄັ້ງ—ຂໍຈົ່ງບອກຂ້າພະເຈົ້າອີກເທື່ອ ເຖິງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ (ແລະຄວາມປະພຶດອັນເປັນແບບຢ່າງ) ຂອງກະສັດນັກຮົບກະສັດຕຣິຍະ.”
Verse 2
अथाचष्ट... मार्कण्डेयो महाराज वृषदर्भसेदुकनामानौ राजानौ नीतिमार्गरतावस्त्रोपास्त्रकृतिनौ
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວມາຣກັນເດຍະ ໄດ້ປະກາດວ່າ: “ໂອ ມະຫາຣາຊາ, ໃນການກ່ອນມີກະສັດສອງພະອົງ ຊື່ ວຣິສະດັຣພະ ແລະ ເສດຸກະ. ທັງສອງພະອົງຍຶດໝັ້ນໃນເສັ້ນທາງແຫ່ງນະໂຍບາຍອັນຊອບທຳ ແລະຄວາມປະພຶດຖືກຕ້ອງ, ພ້ອມທັງຊ່ຽວຊານໃນວິຊາອາວຸດ ແລະວິຊາການຮົບອັນເປັນສາຂາຍ່ອຍ.”
Verse 3
सेदुको वृषदर्भस्य बालस्यैव उपांशुव्रतम भ्यजानात् कुप्यमदेयं ब्राह्मणस्य
ເສດຸກະ ຮູ້ວ່າ ວຣິສະດັຣພະ ຕັ້ງແຕ່ເປັນເດັກ ໄດ້ຖືວຣະຕະອັນລັບຢ່າງໜຶ່ງວ່າ: “ແກ່ພຣາຫມະນະ ບໍ່ຄວນໃຫ້ສິ່ງໃດນອກຈາກຄຳ ແລະ ເງິນ.”
Verse 4
अथ त॑ सेदिकं ब्राह्मण: कश्निद् वेदाध्ययनसम्पन्न आशिषं दत्त्वा गुर्वर्थी भिक्षितवान्
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວພຣາຫມະນະຜູ້ເຊື່ອງຊານໃນການຮຽນວິດ ໄດ້ມາຫາກະສັດເສດຸກະ. ຫຼັງຈາກອວຍພອນແລ້ວ ທ່ານໄດ້ຂໍທານເປັນຄ່າຄູ (ຄູດັກຊິນາ) ກ່າວວ່າ: “ໂອ ພຣະຣາຊາ, ຂໍຈົ່ງປະທານມ້າໜຶ່ງພັນໂຕໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າ.” ເສດຸກະ ຈຶ່ງຕອບພຣາຫມະນະວ່າ: “ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ, ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ອາດຈະໃຫ້ຄ່າຄູຕາມທີ່ທ່ານປາຖະໜາໄດ້.”
Verse 5
अश्वसहस््र॑ मे भवान् ददात्विति तं सेदुको ब्राह्मणमब्रवीत्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຄັ້ງໜຶ່ງ ພຣາຫມັນຜູ້ສຳເລັດການສຶກສາເວດະ ໄດ້ເຂົ້າໄປຫາພຣະຣາຊາ ເສດຸກະ ອວຍພອນແລ້ວ ຂໍທານເປັນກູຣຸທັກຊິນາ ກ່າວວ່າ «ຂໍພຣະອົງ ປະທານມ້າໜຶ່ງພັນໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າ»។ ເມື່ອໄດ້ຍິນດັ່ງນັ້ນ ເສດຸກະ ຈຶ່ງຕອບພຣາຫມັນວ່າ ການຈະສຳເລັດກູຣຸທັກຊິນາຕາມທີ່ປາດຖະໜານັ້ນ ບໍ່ອາດເຮັດໄດ້ສຳລັບພຣະອົງ.
Verse 6
नास्ति सम्भवो गुर्वर्थ दातुमिति
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ສຳລັບຂ້າພະເຈົ້າ ບໍ່ອາດຈະໃຫ້ຂອງຂວັນນັ້ນເພື່ອກູຣຸໄດ້»។ ຄັ້ງໜຶ່ງ ພຣາຫມັນຜູ້ສຳເລັດໃນການຮຽນເວດະ ໄດ້ມາຫາພຣະຣາຊາ ເສດຸກະ; ອວຍພອນແລ້ວ ຂໍທານເປັນກູຣຸທັກຊິນາ ກ່າວວ່າ «ຂໍພຣະອົງ ປະທານມ້າໜຶ່ງພັນ»។ ເສດຸກະ ຈຶ່ງຕອບພຣາຫມັນນັ້ນວ່າ «ພຣາຫມັນເອີຍ ກູຣຸທັກຊິນາທີ່ເຈົ້າປາດຖະໜາ ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ອາດຈະປະທານໄດ້»។
Verse 7
स त्वं गच्छ वृषदर्भसकाशम् । राजा परम-पधर्मज्ञो ब्राह्मण तं भिक्षस्व । स ते दास्यति तस्यैतदुपांशुब्रतमिति
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ເຈົ້າຈົ່ງໄປຫາພຣະຣາຊາ ວຶສະດັຣພະ. ພຣາຫມັນເອີຍ ພຣະຣາຊານັ້ນເປັນຜູ້ຮູ້ທຳມະຢ່າງສູງສຸດ—ຈົ່ງຂໍຈາກພຣະອົງ. ພຣະອົງຈະປະທານສິ່ງທີ່ເຈົ້າປາດຖະໜາ; ເພາະນີ້ແມ່ນວຣະຕະລັບຂອງພຣະອົງ—ປະທານແກ່ຜູ້ທີ່ມາຂໍ»។
Verse 8
अथ ब्राह्मणो वृषदर्भसकाशं गत्वा अश्वसहसत्रमयाचत् । स राजा त॑ कशेनाताडयत्,“तब ब्राह्मण देवताने वृषदर्भके पास जाकर एक हजार घोड़े माँगे। यह सुनकर राजा उन्हें कोड़ेसे पीटने लगे”
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວພຣາຫມັນນັ້ນ ໄດ້ໄປຫາພຣະຣາຊາ ວຶສະດັຣພະ ແລະຂໍມ້າໜຶ່ງພັນ. ເມື່ອພຣະຣາຊາໄດ້ຍິນ ກໍໃຊ້ແສ້ຕີພຣາຫມັນນັ້ນ.
Verse 9
त॑ ब्राह्मणो<ब्रवीत् । कि हिंस्पनागसं मामिति,“यह देख ब्राह्मणने उनसे पूछा--“राजन्! मुझ निरपराधको आप क्यों मार रहे हैं!
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວພຣາຫມັນນັ້ນ ໄດ້ກ່າວຖາມພຣະຣາຊາວ່າ «ຂໍພຣະອົງ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງປາດຖະໜາຈະເຮັດຮ້າຍຂ້າພະເຈົ້າ ຜູ້ບໍ່ມີຄວາມຜິດ?»
Verse 10
एवमुक्क्त्वा तं॑ शपन्तं राजा55ह । विप्र कि यो न ददाति तुभ्यमुताहोस्विद् ब्राह्मण्यमेतत्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອພຣາຫມັນນັ້ນເວົ້າດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ແລະກໍກຳລັງຈະປະກາດຄຳສາບ ພຣະຣາຊາໄດ້ກ່າວກັບລາວວ່າ: «ໂອ ພຣາຫມັນຜູ້ປະເສີດ! ການສາບແຊ່ງຜູ້ອື່ນເພີຍແຕ່ເພາະເຂົາບໍ່ໃຫ້ຊັບສິນແກ່ທ່ານ ຈະຖືກຕ້ອງຫຼື? ຫຼືນີ້ແມ່ນການປະພຶດທີ່ຄວນແກ່ພຣາຫມັນແທ້?»
Verse 11
ब्राह्मणने कहा--'राजाधिराज! आपके पास राजा सेदुकने मुझे भेजा है, तभी आपसे गुरु-दक्षिणा माँगने आया हूँ। उनके उपदेशके अनुसार ही मैंने आपसे याचना की है!
ພຣາຫມັນກ່າວວ່າ: «ໂອ ຈອມກະສັດເໜືອກະສັດທັງຫຼາຍ! ກະສັດເສດຸກາໄດ້ສົ່ງຂ້າພະເຈົ້າມາຫາພຣະອົງ; ດັ່ງນັ້ນຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງມາຂໍ ຄ່າຄູ (guru-dakṣiṇā). ຕາມຄຳສອນຂອງພຣະອົງນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງກ່າວຂໍຕໍ່ພຣະອົງ!»
Verse 12
राजोवाच पूर्वाह्न ते दास्यामि यो मे5द्य बलिरागमिष्यति | यो हन्यते कशया कथं मोघं क्षेपणं तस्य स्थात्
ພຣະຣາຊາກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣາຫມັນ, ບັນດາສ່ວນສ່ວຍຫຼືສະພາບພາສີຫຼວງທີ່ເຂົ້າມາຫາຂ້າພະເຈົ້າໃນມື້ນີ້ ຂ້າພະເຈົ້າຈະມອບໃຫ້ທ່ານໃນຕອນເຊົ້າມື້ອື່ນ. ຜູ້ຖືກຟາດດ້ວຍແສ້ ຈະຖືກສົ່ງກັບໄປມືເປົ່າໄດ້ແນວໃດ? ຄຳສັນຍາຂອງຂ້າພະເຈົ້າຈະເປັນໄປໄດ້ແນວໃດທີ່ຈະກາຍເປັນຄຳເປົ່າ?»
Verse 13
ब्राह्मण उवाच राजाधिराज तव समीपं सेदुकेन प्रेषितो भिक्षितु-मागत: । तेनानुशिष्टेन मया त्वं भिक्षितोडसि
ພຣາຫມັນກ່າວວ່າ: «ໂອ ຈອມກະສັດເໜືອກະສັດທັງຫຼາຍ, ຂ້າພະເຈົ້າມາຂໍທານຕໍ່ໜ້າພຣະອົງ ເພາະຖືກກະສັດເສດຸກາສົ່ງມາ. ຕາມຄຳສອນຂອງລາວນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງຂໍຈາກພຣະອົງ.» ເມື່ອເວົ້າດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ພຣະຣາຊາໄດ້ມອບໃຫ້ພຣາຫມັນນັ້ນ ລາຍຮັບທີ່ຖືກຈັດສັນໂດຍພຣະເທວະດາສຳລັບໜຶ່ງມື້—ແມ່ນຈຳນວນທີ່ເກີນກວ່າມູນຄ່າມ້າພັນຕົວເສຍອີກ. ເຫດການນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນໜ້າທີ່ຂອງກະສັດຜ່ານຄວາມເອື້ອເຟື້ອ: ຊັບສິນຂອງຜູ້ປົກຄອງຄວນນຳໄປບັນເທົາຄວາມຂັດສົນ, ແລະຄຳຂໍທີ່ຖືກຖ່າຍທອດຢ່າງຖືກຕ້ອງ ກໍກາຍເປັນໂອກາດໃນການໃຫ້ທານຕາມທຳມະ ບໍ່ແມ່ນການແລກປ່ຽນທົ່ວໄປ.
Verse 195
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेययमास्यापर्वमें ययातिचरितविषयक एक सौ पज्चानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງສິ້ນສຸດບົດທີ 195 ໃນ «ສີຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາກວະນະປັຣວະ, ພາຍໃນອະນຸພາກ «ມາຣະກັນເດຍະ-ສະມາສະຍາ», ວ່າດ້ວຍປະຫວັດຂອງກະສັດຢະຍາຕິ. ຄຳລົງທ້າຍນີ້ເປັນໝາຍວ່າ ໜ່ວຍນິທານໜຶ່ງໄດ້ສຳເລັດ ໂດຍວາງເລື່ອງຂອງຢະຍາຕິເປັນຕົວຢ່າງທາງຄຸນທຳ ໃນບົດບາດຂອງເຫດການໃນປ່າ.
Verse 196
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि सेदुकवृषदर्भचरिते षण्णवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສີຣີມະຫາພາຣະຕະ» ໃນວະນະປະຣະວະ—ໂດຍສະເພາະໃນຕອນສະຫຼຸບຄໍາສອນຂອງ ມາຣະກັນເດຍ—ບົດທີ 196 ອັນມີນາມວ່າ «ເລື່ອງຂອງ ເສດຸກາ, ວຣິສາ, ແລະ ດັຣພະ» ກໍສິ້ນສຸດລົງ. (ນີ້ແມ່ນຄໍາລົງທ້າຍບົດ)
Frequently Asked Questions
Whether ascetic power and social rank justify punitive anger: Kauśika’s reaction to a minor offense reveals the conflict between status-driven indignation and the ethical requirement of restraint and proportionality.
Dharma is subtle and anchored in self-mastery: anger is an internal enemy; genuine brāhmaṇa excellence is defined by truth, non-retaliation, discipline, study, and even-minded conduct rather than mere ritual learning or tapas.
Yes: the chapter explicitly treats anger and delusion as obstacles to spiritual welfare and portrays correction (accepting rebuke and seeking instruction) as a step toward niḥśreyasa—highest good—by aligning power with ethical restraint.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.