Adhyaya 183
Vainya-Aśvamedhe Atri–Gautama–Sanatkumāra-Nirṇaya (Vainya’s Sacrifice and the Settlement of a Dharmic Dispute)
Upa-parva: Dāna–Rājadharma Saṃvāda (Atri–Gautama–Sanatkumāra Episode at Vainya’s Aśvamedha)
Mārkaṇḍeya continues an exposition on the eminence and social function of brāhmaṇas by recounting how Ṛṣi Atri, needing resources, considers approaching King Vainya, who is consecrated for an aśvamedha. Atri initially hesitates due to concerns about hostile critics and misinterpretation of his words, but his wife counsels a normative route: request wealth from the yajamāna king, accept it properly, and distribute it among sons and dependents—presented as an exemplary dharma. Atri proceeds to the sacrificial arena and praises Vainya as foremost among rulers, prompting Gautama’s sharp objection that such superlative attribution is misplaced. The dispute draws attention from the assembled sages; Kaśyapa reports the matter, and the council summons Sanatkumāra to remove doubt. Sanatkumāra resolves the question by asserting the mutual dependence of brahma and kṣatra and by describing the king as a principal dharmic institution—identified through multiple honorific designations—whose function includes the suppression of adharma. With the doctrinal point settled, Vainya is pleased and grants Atri extensive gifts (wealth, attendants, gold). Atri accepts according to propriety, returns home, redistributes the gains, and then resumes forest austerities, integrating household responsibility with ascetic orientation.
Chapter Arc: आकाश में महाघोष मेघों का घिर आना—दिशाएँ ढँक जाती हैं और दिन-रात अविरल वर्षा का घोष वन को एक नए, रहस्यमय आवरण में लपेट देता है। → जल से सब कुछ सम-विषम, नदी-थल, वृक्ष-पहाड़ का भेद मिटने लगता है; धरती पर घास उग आती है, डाँस और सर्प जैसे जीव निर्भय विचरते हैं, और वन के भीतर भीगते वराह-मृग-पक्षियों के विविध स्वरों से एक उन्मत्त, अनिश्चित वातावरण बनता है। → वर्षा-ऋतु के इस व्यापक रूपांतरण के बीच पाण्डव महात्मा तपस्वियों के साथ ‘उत्तम योग’ का समवेत अभ्यास/आचरण करते हैं—वन की चंचलता के बीच अंतःस्थिरता का शिखर। → कृष्ण-पक्ष के उदय पर पाण्डव धौम्य, सारथियों और सेवकों सहित काम्यक वन की ओर प्रस्थान करते हैं—ऋतु-परिवर्तन से उपजा ठहराव अब यात्रा में बदल जाता है। → काम्यक वन में प्रवेश के साथ अगली घटनाओं के लिए मंच सजता है—वनवास की नई भूमि पर कौन-सा उपाख्यान/परीक्षा पाण्डवों की प्रतीक्षा कर रही है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें भीमसेनके सर्पके भयसे छूटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ इक्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १८१९ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५१ श्लोक हैं।) अऑडज आटर | आओ अप - ये ही क्रमश: ऊर्ध्वगति
ໄວສັມປາຍະນະ (Vaiśampāyana) ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຈະນະເມຊະຍະ (Janamejaya), ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ລະດູທີ່ບອກເຖິງການສິ້ນສຸດຂອງຄວາມຮ້ອນແຜດເຜົາ—ລະດູຝົນ ອັນນໍາຄວາມສຸກສະບາຍໃຫ້ແກ່ສັດມີຊີວິດທັງປວງ—ໄດ້ມາເຖິງ. ໃນຂະນະທີ່ພວກປານດະວະ (Pāṇḍava) ຍັງພໍານັກຢູ່ໃນປ່າ ດວຍຕະວະນະ (Dvaitavana), ລະດູຝົນກໍໄດ້ມາຮອດພວກເຂົາ».
Verse 2
छादयन्तो महाघोषा: खं दिशश्न बलाहका: । प्रववर्षुदिवारात्रमसिता: सततं तदा,तब काले-काले मेघ जोर-जोरसे गर्जना करते हुए आकाश और दिशाओंमें छा गये और दिन-रात निरन्तर जलकी वर्षा करने लगे
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວເມກດໍາມືດ ທີ່ຮ້ອງຄໍາຮາມດັງກ້ອງ ໄດ້ແຜ່ປົກຄຸມຟ້າ ແລະທິດທັງປວງ. ພວກມັນຫຼັ່ງຝົນລົງຢ່າງບໍ່ຂາດສາຍ ທັງກາງວັນແລະກາງຄືນ—ເປັນຝົນທີ່ຕົກຕໍ່ເນື່ອງ ຈົນບັນຍາກາດໜັກແລະອຶມຄືມປົກຄຸມທົ່ວທັງສະຖານທີ່.
Verse 3
तपात्ययनिकेताश्ष शतशो5थ सहस््रश: । अपेतार्कप्रभाजाला: सविद्युद्धिमलप्रभा:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວພວກນັ້ນປາກົດຂຶ້ນເປັນຮ້ອຍໆ ແລະເປັນພັນໆ—ດັ່ງຜູ້ມີຖິ່ນພໍານັກຢູ່ໃນລະດູຮ້ອນ. ມວນເມກຂອງພວກມັນບໍ່ຍັງຖືກກະຈ່າງຂອງແສງຕາເວັນ; ແຕ່ກັບສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍປະກາຍອັນບໍລິສຸດຂອງຟ້າຜ່າ, ດັ່ງເມກຝົນທີ່ຮວມຕົວໜາແນ້ນໃນຟ້າ. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ການສະແດງອັນຫຼວງໃຫຍ່ຂອງທໍາມະຊາດ ສາມາດເຮັດໃຫ້ຄວາມສະຫວ່າງທົ່ວໄປດູຈືດຈາງ ແລະເປັນນິມິດແຫ່ງການຜັນຜວນຂອງເວລາແລະສະພາບການ.
Verse 4
विरूढशष्पा धरणी मत्तदंशसरीसूपा । बभूव पयसा सिक्ता शान्ता सर्वमनोरमा,धरतीपर घास जम गयी। मतवाले डाँस और सर्प आदि विचरने लगे। पृथ्वी जलसे अभिषिक्त होकर शान्त और सबके लिये मनोरम हो गयी
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ພື້ນດິນຖືກປົກຄຸມດ້ວຍຍອດຫຍ້າອ່ອນທີ່ງອກໃໝ່; ແມງກັດຕ່າງໆ ທີ່ຄືມີອາການເມົາມົນ ແລະສັດເລື້ອຍຄານເຊັ່ນງູ ກໍອອກມາເດີນຫາກິນ. ເມື່ອຖືກພອຍນໍ້າຊຸ່ມຊໍາ ພື້ນດິນກໍກັບຄືນສູ່ຄວາມສະຫງົບ—ງາມ ແລະນ່າຊົມຊື່ນສໍາລັບທຸກຄົນ. ພາບນີ້ເປັນນິມິດແຫ່ງການກັບຄືນຂອງດຸນຍະພາບທໍາມະຊາດຫຼັງຄວາມປັ່ນປ່ວນ, ຊີ້ວ່າເມື່ອທຶນຫຼ້ຽງຊີວິດ (ເຊັ່ນນໍ້າ) ຖືກຟື້ນຄືນ ໂລກກໍຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມກົງກຽວ ແລະເໝາະສໍາລັບຊີວິດແລະຄວາມຜາສຸກ.
Verse 5
न सम प्रज्ञायते किंचिदम्भसा समवस्तृते । सम॑ वा विषम वापि नद्यो वा स्थावराणि च,सब ओर इतना पानी भर गया कि ऊँचा-नीचा, समतल, नदी अथवा पेड़-पौधे आदिका पता नहीं चलता था
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອທຸກສິ່ງຖືກນ້ຳຖ້ວມປົກຄຸມໝົດ ກໍບໍ່ອາດເຫັນໄດ້ຊັດວ່າ ພື້ນດິນເປັນທີ່ຮາບຫຼືຂຸລຂະ, ແມ່ນ້ຳໄຫຼຜ່ານທາງໃດ, ຫຼືແມ່ນແຕ່ສິ່ງທີ່ຢືນຢູ່ຄົງທີ່ເຊັ່ນ ຕົ້ນໄມ້ ແລະ ພືດພັນ ຢູ່ບ່ອນໃດ. ພາບນັ້ນຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ໄພພິບັດອັນຫນັກໜ່ວງອາດລຶບລ້າງຄວາມແຕກຕ່າງ ແລະ ທິດທາງທີ່ເຄີຍຄຸ້ນ ໃຫ້ສັດທັງຫຼາຍຕ້ອງພຶ່ງພາປັນຍາ ແລະ ຄວາມສຳລວມ ແທນສິ່ງຊີ້ນຳທີ່ເຄີຍຮູ້ຈັກ.
Verse 6
क्षुब्धतोया महावेगा: श्वसमाना इवाशुगा: । सिन्धव: शोभयांचक्रु: काननानि तपात्यये
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອຄວາມຮ້ອນແຫ່ງລະດູຮ້ອນຈົບລົງ ແມ່ນ້ຳທັງຫຼາຍ—ນ້ຳຖືກກວນປັ່ນ ແລະ ກະແສແຮງກ້າ—ພຸ້ນພາລົງໄປດ້ວຍສຽງຊີດຊາດ ດັ່ງລູກທະນູທີ່ບິນໄວ, ຍົກຄື້ນຂຶ້ນຊ້ຳໆ ແລະ ເພີ່ມຄວາມງາມໃຫ້ແກ່ປ່າດົງຫຼາຍແຫ່ງ.
Verse 7
नदतां काननान्तेषु श्रूयन्ते विविधा: स्वना: । वृष्टिभिश्रछाद्यमानानां वराहमृगपक्षिणाम्,वनके भीतर वर्षाकी बौछारोंसे भीगते और बोलते हुए वराह, मृग और पक्षियोंकी भाँति-भाँतिकी बोलियाँ सुनायी देती थीं
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໃນທ້ອງປ່າອັນເລິກ ມີສຽງຮ້ອງຫຼາຍຢ່າງດັງຂຶ້ນ—ເປັນສຽງຫຼາກຫຼາຍຂອງໝູປ່າ, ກວາງ, ແລະ ນົກ ທີ່ຖືກຝົນຊຸມ ແລະ ຖືກສຽງຝົນກົດທັບ. ພາບນີ້ສະທ້ອນປ່າດົງທີ່ມີຊີວິດ ເຫັນສັດທັງຫຼາຍອົດທົນຕໍ່ພະລັງຂອງລົມຝົນ, ສຽງຂອງພວກມັນລອຍຂຶ້ນຈາກປ່າທີ່ຊຸມນ້ຳ.
Verse 8
स्तोकका: शिखिनश्चैव पुंस्कोकिलगणै: सह । मत्ता: परिपतन्ति सम दर्दुराश्चैव दर्पिता:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ນົກກຸກກູ ແລະ ນົກຢູງ ພ້ອມກັບຝູງນົກກຸກກູເພດຜູ້ ພາກັນເມົາມົນດ້ວຍຄວາມຍິນດີ ບິນວ່ອນໄປມາທຸກທິດ; ແລະ ກົບກໍພອງໃຈດ້ວຍຄວາມຄຶກຄື້ນ ໂດດໄປມາ ຮ້ອງກັບກັບດັງສະນັ່ນ—ເປັນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງການຟື້ນຄືນຊີວິດຂອງທຳມະຊາດ ແລະ ພະລັງຊີວິດຂອງລະດູການທີ່ພອງພູມຂຶ້ນ.
Verse 9
तथा बहुविधाकारा प्रावृण्मेघानुनादिता । अभ्यतीता शिवा तेषां चरतां मरुधन्वसु
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ດັ່ງນັ້ນ ໃນຂະນະທີ່ພວກປານດະວະ ພາກັນພະເນຈອນຢູ່ໃນແດນມະຣຸທັນວະອັນຄ້າຍທະເລຊາຍ, ລະດູຝົນອັນເປັນມົງຄຸນ—ກ້ອງກັງວານດ້ວຍສຽງຟ້າຮ້ອງຂອງເມກປຣາວຣິດ ແລະ ປ່ຽນຮູບຮ່າງສີສັນຫຼາກຫຼາຍ—ກໍຜ່ານພົ້ນໄປເຊັ່ນກັນ. ຂໍ້ຄຳນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ເວລາແລະລະດູການເຄື່ອນໄຫວບໍ່ຢຸດ ແມ່ນແຕ່ທ່າມກາງຄວາມລຳບາກ; ແລະ ຄວາມອົດທົນໃນການພະເນຈອນ ຖືກຫຼ້ຽງດ້ວຍການຍອມຮັບວົງຈອນຂອງທຳມະຊາດ ໂດຍບໍ່ລະທິ້ງຄວາມຕັ້ງໃຈ.
Verse 10
क्रौज्चहंससमाकीर्णा शरत् प्रमुदिताभवत् । रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອລະດູໃບໄມ້ຫຼົ່ນມາຮອດ ມັນກາຍເປັນລະດູແຫ່ງຄວາມຊື່ນບານ. ພູມທັດເຕັມໄປດ້ວຍນົກ krauñca ແລະຫົງ; ພື້ນທີ່ສູງ ແລະຊາຍປ່າຕາມເນີນພູ ຖືກປົກຄຸມດ້ວຍຫຍ້າ kāśa ແລະພືດພັນອື່ນໆທີ່ງອກງາມໃໝ່; ແມ່ນ້ຳທັງຫຼາຍໄຫຼດ້ວຍນ້ຳໃສ ແລະສະຫງົບ. ໃນລະດູທີ່ບໍລິສຸດແລະສະຫວ່າງໄສນີ້—ເມື່ອຟ້າໃສ ແລະສັດທັງຫຼາຍເຄື່ອນໄຫວດ້ວຍຄວາມຍິນດີ—ລະດູໃບໄມ້ຫຼົ່ນໄດ້ເປັນຄວາມປອບໂຍນພິເສດແກ່ປານດະວະຜູ້ມີໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ ໃນຊີວິດປ່າຂອງພວກເຂົາ ດັ່ງການພັກຜ່ອນທາງທຳອັນສັ້ນໆທ່າມກາງຄວາມລຳບາກ.
Verse 11
विमलाकाशनक्षत्रा शरत् तेषां शिवाभवत् | मृगद्धिजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ສຳລັບປານດະວະຜູ້ມີໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ລະດູໃບໄມ້ຫຼົ່ນກາຍເປັນລະດູອັນເປັນມົງຄຸນ ແລະເກື້ອກູນ. ຟ້າໃສສະຫວ່າງ ແລະດາວທັງຫຼາຍສ່ອງປະກາຍສົດໃໝ່; ພູມທັດເຕັມໄປດ້ວຍກວາງ ແລະນົກທີ່ລ່ອນໄປມາ. ໃນອາກາດອັນສະຫງົບແລະບໍລິສຸດນັ້ນ ລະດູໄດ້ນຳຄວາມສຸກອັນເງົາງຽບມາໃຫ້ພວກເຂົາ ທ່າມກາງຊີວິດປ່າ.
Verse 12
दृश्यन्ते शान्तरजस: क्षपा जलदशीतला: । ग्रहनक्षत्रसड्घैश्व॒ सोमेन च विराजिता:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຄືນທັງຫຼາຍເບິ່ງແຈ້ງໃສ ແລະປາສຈາກຝຸ່ນທະລຸມ; ເຢັນສະບາຍດັ່ງເມກທີ່ອຸ້ມຝົນ. ມັນຖືກປະດັບດ້ວຍຝູງດາວເຄາະ ແລະກຸ່ມດາວນັກສັດ ແລະພຣະຈັນກໍເພີ່ມຄວາມສະຫງ່າງາມໃຫ້ມັນ.
Verse 13
कुमुदै: पुण्डरीकैश्न शीतवारिधरा: शिवा: । नदी: पुष्करिणीश्रैव ददृशु: समलंकृता:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ປານດະວະໄດ້ເຫັນແມ່ນ້ຳ ແລະສະລອງບົວ ທີ່ຖືກປະດັບຢ່າງງາມດ້ວຍດອກກຸມຸດສີຂາວ ແລະດອກບົວ. ເຕັມໄປດ້ວຍນ້ຳເຢັນຊື່ນ ມັນເບິ່ງເປັນມົງຄຸນ ແລະປອບໂຍນທຸກຜູ້—ເປັນພາບຂອງຄວາມເມດຕາອັນເງົາງຽບຂອງທຳມະຊາດ ທ່າມກາງຄວາມລຳບາກແຫ່ງການພະເນຈອນ.
Verse 14
आकाशनीकाशतटां तीरवानीरसंकुलाम् । बभूव चरतां हर्ष: पुण्यतीर्था सरस्वतीम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ຝັ່ງແມ່ນ້ຳສະຣັສວະຕີ ທີ່ປະດັບດ້ວຍທີ່ທິດສັກສິດ (tīrtha) ອັນບໍລິສຸດ ເບິ່ງໃສສະອາດດັ່ງຟ້າ. ສອງຝັ່ງຖືກປົກຄຸມດ້ວຍເຄືອໄມ້ອ້ອຍ/ຫວາຍ (cane) ທີ່ໄຫວລະລອຍຂຽວຂະຫຍາຍ. ເມື່ອປານດະວະເດີນທ່ອງຢູ່ທີ່ນັ້ນ ພວກເຂົາໄດ້ຮັບຄວາມຊື່ນບານຢ່າງຫຼາຍ.
Verse 15
ते वै मुमुदिरे वीरा: प्रसन्नसलिलां शिवाम् | पश्यन्तो दृढ्धन्वान: परिपूर्णा सरस्वतीम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ວີຣະປານດະວະ ຜູ້ຖືຄັນທະນູແນ່ນຫນາ ແລະມັ່ນຄົງ ໄດ້ປິຕິຍິນດີຢ່າງຫຼາຍ ເມື່ອເຫັນແມ່ນ້ຳສະຣັສວະຕີ—ເປັນມງຄົລ ສງົບສະງົບ ແລະເຕັມໄປດ້ວຍນ້ຳໃສສະອາດ.
Verse 16
तेषां पुण्यतमा रात्रि: पर्वसंधौ सम शारदी । तत्रैव वसतामासीत् कार्तिकी जनमेजय,जनमेजय! उनके वहीं रहते समय पर्वकी संधि-वेलामें कार्तिककी शरत्पूर्णिमाकी परम पुण्यमयी रात्रि आयी
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ໃນຂະນະທີ່ພວກເຂົາພັກຢູ່ທີ່ນັ້ນ ໃນວັນເວລາສັນທິຂອງພິທີບຸນ (ປະຣະວະ) ກໍໄດ້ມາຮອດຄືນທີ່ມີບຸນກຸສົນສູງສຸດ—ຄືນຈັນເຕັມດວງໃນລະດູໃບໄມ້ຫຼົ່ນ ແຫ່ງເດືອນກາຣຕິກາ, ໂອ ຈະນະເມຊະຍະ.
Verse 17
पुण्यकृद्धिर्महास त्त्वैस्तापसै: सह पाण्डवा: । तत् सर्वे भरतश्रेष्ठा: समूहुर्योगमुत्तमम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວພານດະວະທັງຫຼາຍ ພ້ອມກັບຕາປະສີຜູ້ໃຈໃຫຍ່ ອຸດົມດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດແລະບຸນກຸສົນ—ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງບາຣະຕະ—ໄດ້ຮ່ວມກັນເຮັດໃຫ້ວິໄນອັນສູງສຸດ (ໂຍຄະ) ນັ້ນສຳເລັດສົມບູນ ໂດຍການອາບນ້ຳ ແລະການໃຫ້ທານ ເປັນຕົ້ນ.
Verse 18
तमिस्राभ्युदये तस्मिन् धौम्येन सह पाण्डवा: । सूतै: पौरोगवैश्वैव काम्यकं प्रययुर्वनम्,फिर कृष्ण-पक्षका उदय होनेपर पाण्डवलोग धौम्य मुनि, सारथिगण तथा पाकशालाध्यक्षके साथ काम्यक-वनकी ओर चल दिये
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອຄື່ງເດືອນມືດ (ກຣິດສະນະປັກສະ) ເລີ່ມຂຶ້ນ ພານດະວະທັງຫຼາຍ ພ້ອມກັບມຸນີ ດໍາມະຍະ ແລະມີສາຣະທີກັບຜູ້ຕິດຕາມ ໄດ້ອອກເດີນທາງໄປສູ່ປ່າກາມະຍະກະ.
Verse 182
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि काम्यकवनप्रवेशे द्यशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ໃນ «ສຣີ ມະຫາພາຣະຕະ» ພາກວະນະປະຣະວະ ໃນຕອນທີ່ສະຫຼຸບຄຳສອນຂອງ ມາຣະກັນເດຍະ—ບົດທີ 183 ວ່າດ້ວຍການເຂົ້າສູ່ປ່າກາມະຍະກະຂອງພານດະວະ—ກໍສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Frequently Asked Questions
Atri’s dilemma concerns whether requesting wealth at a royal sacrifice risks improper dependence or reputational distortion, versus the dharmic obligation to secure resources for dependents through legitimate, socially sanctioned channels.
Sanatkumāra teaches that brahma and kṣatra are mutually sustaining institutions, and that the king—properly constituted—functions as a primary instrument for maintaining dharma and restraining adharma in society.
While no explicit phalaśruti is stated here, the chapter implicitly frames correct speech, lawful receipt of gifts, and redistribution as outcomes that preserve social order—presenting rājadharma and dāna as practical means for dharma’s continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.