Adhyaya 126
मान्धातृ-जन्म-चरितम् (The Birth and Career Account of Māndhātṛ)
Upa-parva: Tīrthayātrā-upākhyāna (Lomāśa’s pilgrimage narratives and royal exempla)
Yudhiṣṭhira asks Lomāśa to explain the celebrated King Māndhātṛ—his origin, the reason for his name, and how he attained exceptional eminence. Lomāśa recounts that Yuvanāśva of the Ikṣvāku line performed major sacrifices (including extensive aśvamedhas) but remained without offspring and turned to forest-discipline. Entering Bhṛgu’s hermitage in severe thirst, he unknowingly drank consecrated, mantra-purified water prepared by sages for a putra-kāraṇa rite intended for his queen. The sages interpret the event as daiva-driven and declare that Yuvanāśva will generate a powerful son from his own body. After a hundred years, the child emerges by splitting the king’s left side; Indra arrives, provides a finger for nourishment, and the child is named Māndhātṛ (“he will hold/maintain me”), based on Indra’s utterance. The narrative then catalogs Māndhātṛ’s extraordinary growth, spontaneous acquisition of Vedas and divine weapons, consecration by Indra, righteous conquest of the three worlds in dharmic terms, abundance of ratnas, expansive sacrificial constructions, largesse to brāhmaṇas, and public-benefiting feats (including rain during drought). The chapter closes by locating his sacred ritual site in the Kurukṣetra region and presenting the account as the requested explanation of his famed birth and deeds.
Chapter Arc: युधिष्ठिर लोमश से पूछते हैं—त्रिलोकी-विख्यात, विष्णु-सदृश तेजस्वी राजा मान्धाता ने वह परम कीर्ति और सर्वोच्च स्थिति कैसे पाई, और उनका जन्म-वृत्तांत क्या है। → लोमश/वैशम्पायन मान्धाता की उत्पत्ति का अद्भुत प्रसंग खोलते हैं—राजर्षि युवनाश्व पुत्रार्थ कठोर तप करते हैं; च्यवन-ऋषि के विधान से यज्ञ-सम्बन्धी जल ‘मन्त्रपूर्वक’ सिद्ध होता है, पर वही जल अनहोनी से स्वयं युवनाश्व पी लेते हैं, जिससे गर्भ-धारण का असंभव-सा संकट खड़ा होता है। → देव-व्यवस्था के चरम क्षण में इन्द्र बालक के मुख में अपनी तर्जनी रखते हैं—‘यह मुझे धायेगा’—और उसी दिव्य हस्तक्षेप से नवजात मान्धाता का पालन/जीवन-रक्षण सुनिश्चित होता है; असंभव जन्म देव-समर्थन से धर्म-सम्भव बन जाता है। → मान्धाता का संक्षिप्त चरित्र उभरता है—पृथ्वी धन-रत्नों से परिपूर्ण होकर उनके अधीन होती है; वे अनेक यज्ञ करते हैं, उदार दक्षिणाएँ देते हैं, और धर्मपूर्वक राज्य-रक्षा से स्वर्ग-गति के अधिकारी बनते हैं। लोमश युधिष्ठिर को उपदेश देते हैं कि तुम भी मान्धाता की भाँति धर्म से पृथ्वी की रक्षा करोगे तो उत्तम लोक पाओगे। → वैशम्पायन बताते हैं कि लोमश के वचन सुनकर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर आगे फिर सोमक-प्रसंग के लिए प्रश्न करते हैं—अगली कथा का द्वार खुलता है।
Shlokas
Verse 1
हम () अऑणआ आह षड्विशरत्याधेकशततमो< ध्याय: राजा मान्धाताकी उत्पत्ति और संक्षिप्त चरित्र युधिछिर उवाच मान्धाता राजशार्दूलस्त्रिषु लोकेषु विश्लुत: । कथं जातो महाब्रद्यन् यौवनाश्वो नृपोत्तम:
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣາຫມັນຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່, ມັນທາຕຣະ—ເສືອໃນຫມູ່ກະສັດ—ໂດ່ງດັງໃນສາມໂລກ. ກະສັດຜູ້ສູງສຸດນັ້ນ ຜູ້ເປັນພຣະຣາຊະບຸດຂອງ ຢຸວະນາຊະວະ ໄດ້ເກີດມາແນວໃດ?»
Verse 2
कथं चैनां परां काष्ठां प्राप्तवानमितद्युति: । यस्य लोकास्त्रयो वश्या विष्णोरिव महात्मन:
«ມັນທາຕຣະ ຜູ້ມີສະຫວ່າງໄສອັນຫາຂອບເຂດບໍ່ໄດ້ ໄດ້ບັນລຸຈຸດສູງສຸດແຫ່ງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ນັ້ນແນວໃດ? ໄດ້ຍິນວ່າ ດັ່ງພຣະວິດສະນຸຜູ້ມີຈິດໃຫຍ່ ສາມໂລກລ້ວນຢູ່ໃນອໍານາດຂອງພຣະອົງ. ດ້ວຍວິທີໃດ ພຣະອົງຈຶ່ງໄດ້ຮອດສະພາບອັນຫາຜູ້ເທົ່າບໍ່ໄດ້ນັ້ນ?»
Verse 3
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं चरितं तस्य धीमत:ः । (सत्यकीर्तेहि मान्धातु: कथ्यमानं त्वयानघ ।) यथा मान्धातृशब्दश्न॒ तस्य शक्रसमद्युते: । जन्म चाप्रतिवीर्यस्य कुशलो हासि भाषितुम्
ຢຸດທິສຖິຣາ ກ່າວວ່າ: «ຂ້າພະເຈົ້າປາຖະນາຈະຟັງປະຫວັດຊີວິດຂອງພະຣາຊາ ມານທາຕຣະ ຜູ້ມີປັນຍາ ຜູ້ມີກຽດສັກສີຕັ້ງຢູ່ເທິງຄວາມຈິງ. ໂອ ຜູ້ບໍ່ມີບາບ ຂໍໃຫ້ທ່ານເລົ່າໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຟັງ. ພະຣາຊານັ້ນ—ສະຫວ່າງໄສດັ່ງພະອິນທຣະ—ໄດ້ຮັບນາມ ‘ມານທາຕຣະ’ ແນວໃດ? ແລະເລື່ອງການປະສູດຂອງພະອົງ ຜູ້ມີວິລະກຳບໍ່ມີໃຜທຽບ ເປັນຢ່າງໃດ? ໂອ ມະຫາລິສີຜູ້ບໍລິສຸດ ທ່ານຊໍານານໃນການເລົ່າເລື່ອງເຫຼົ່ານີ້—ຂໍໃຫ້ກ່າວເຖິງເຖີດ.»
Verse 4
लोमश उवाच शृणुष्वावहितो राजनू् राज्ञस्तस्य महात्मन: । यथा मान्धातृशब्दो वै लोकेषु परिगीयते
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ ຈົ່ງຟັງໃຫ້ດີ; ຂ້າພະເຈົ້າຈະອະທິບາຍເຖິງພະຣາຊາຜູ້ມີຈິດໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ນັ້ນ—ວ່ານາມ ‘ມານທາຕຣະ’ ຖືກສັນລະເສີນ ແລະຂັບຮ້ອງກ້ອງກັງວານໃນທົ່ວໂລກທັງຫຼາຍແນວໃດ».
Verse 5
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो युवनाश्वो महीपति: । सो5यजत् पृथिवीपाल: क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໃນວົງສາອິກສະວາກຸ ມີພະຣາຊານາມ ຢຸວະນາສະວະ ເກີດຂຶ້ນ. ພະອົງເປັນຜູ້ປົກຄອງແຜ່ນດິນ ໄດ້ປະກອບພິທີຍັດຍາຫຼາຍປະການ ພ້ອມດ້ວຍທານບູຊາ (ດັກຊິນາ) ອັນອຸດົມແກ່ພຣາຫມະຜູ້ປະກອບພິທີ».
Verse 6
अश्वमेधसहस््रं च प्राप्य धर्मभृतां वर: । अन्यैश्न क्रतुभिर्मुख्यैरयजत् स्वाप्तदक्षिणै:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ພະອົງເປັນຜູ້ທົງທໍາທີ່ຍິ່ງໃນບັນດາຜູ້ຖືທໍາ; ເມື່ອສໍາເລັດພິທີອັດສະວະເມດະ (Aśvamedha) ໜຶ່ງພັນຄັ້ງແລ້ວ ພະອົງຍັງໄດ້ບູຊາພຣະເຈົ້າດ້ວຍພິທີວິເທດຫຼັກອື່ນໆ ໂດຍປິດທ້າຍແຕ່ລະພິທີດ້ວຍທານບູຊາ (ດັກຊິນາ) ອັນຄວນຄ່າ».
Verse 7
अनपत्यस्तु राजर्षि: स महात्मा महाव्रत: । मन्त्रिष्वाधाय तद् राज्यं वननित्यो बभूव ह
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ພະຣາຊາລິສີນັ້ນ ມີຈິດໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະໝັ້ນຄົງໃນວຣະຕະ; ແຕ່ກໍບໍ່ມີລູກຫຼານ. ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງໄດ້ມອບພາລະການປົກຄອງແກ່ບັນດາມົນຕຣີ ແລ້ວຈຶ່ງດໍາລົງຊີວິດຢູ່ໃນປ່າເປັນນິດ».
Verse 8
शास्त्रदृष्टेन विधिना संयोज्यात्मानमात्मवान् | स कदाचिजन्नूपो राजन्नुपवासेन दु:ःखित:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ພະຣາຊາ ຢຸວະນາສະວະ ຜູ້ຝຶກຝົນຕົນເອງ ໄດ້ປະພຶດຕາມວິທີທີ່ຄຳພີສາດສະຕຣາກຳນົດ ແລະໄດ້ຜູກຈິດໃຈໄວ້ກັບພຣະສູງສຸດດ້ວຍການພິຈາລະນາ; ດັ່ງນັ້ນພຣະອົງຈຶ່ງຢູ່ໃນປ່າເປັນນິດ. ຄັ້ງໜຶ່ງ ເນື່ອງຈາກຄວາມລຳບາກຂອງການອົດອາຫານ ພຣະອົງກໍເກີດຄວາມທຸກໃຈ; ຫົວໃຈຮູ້ສຶກແຫ້ງຜາກເພາະຄວາມຫິວນ້ຳ. ເພື່ອຊອກຫານ້ຳ ພຣະອົງໄດ້ເຂົ້າໄປຍັງອາສຣົມຂອງລະສີ ພຣຶກຸ ໃນຍາມຄ່ຳ. ໃນຄືນນັ້ນເອງ ມະຫາລະສີ ຈະຍະວະນະ ບຸດຂອງພຣຶກຸ ໄດ້ປະກອບພິທີ ອິດຕິ (ພິທີບູຊາແບບເວດ) ເພື່ອໃຫ້ ຢຸວະນາສະວະ ບຸດຂອງ ສຸດຍຸມນະ ໄດ້ຮັບບຸດ; ແລະສຳລັບພິທີນັ້ນ ທ່ານໄດ້ຈັດໄວ້ໂອ່ງໃຫຍ່ໜຶ່ງ ບັນຈຸນ້ຳທີ່ຊຳລະດ້ວຍມົນຕຣາ.»
Verse 9
पिपासाशुष्कहृदय: प्रविवेशाश्रमं भृगो: । तामेव रात्रि राजेन्द्र महात्मा भुगुनन्दन:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: ເພາະຄວາມຫິວນ້ຳຈົນຫົວໃຈແຫ້ງຜາກ ພຣະອົງໄດ້ເຂົ້າໄປຍັງອາສຣົມຂອງ ພຣຶກຸ ເພື່ອຊອກຫານ້ຳ. ໂອ ພະຣາຊາຜູ້ປະເສີດ! ໃນຄືນນັ້ນເອງ ຜູ້ມີຈິດໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງວົງສາ ພຣຶກຸ ກຳລັງປະກອບພິທີທີ່ກ່ຽວກັບການປະທານທາຍາດ—ເປັນດັ່ງການປູທາງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄວາມຈຳເປັນຂອງມະນຸດອາດມາພົບພາກັບພິທີອັນສັກສິດ ແລະຊະຕາກຳໄດ້.
Verse 10
इष्टिं चकार सौद्युम्नेर्महर्षि: पुत्रकारणात् । सम्भूृतो मन्त्रपूतेन वारिणा कलशो महान्
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: ເພື່ອໃຫ້ວົງສາຂອງ ສຸດຍຸມນະ ໄດ້ບຸດ ມະຫາລະສີໄດ້ປະກອບພິທີ ອິດຕິ (iṣṭi) ອັນເປັນພິທີບູຊາແບບເວດ. ໃນພິທີນັ້ນ ໄດ້ມີໂອ່ງໃຫຍ່ໜຶ່ງ ບັນຈຸນ້ຳທີ່ຊຳລະດ້ວຍມົນຕຣາ ແລະຈັດໄວ້ເປັນພິເສດ. ເຫດການນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ການມີທາຍາດບໍ່ແມ່ນພຽງຄວາມປາຖະໜາ ແຕ່ເປັນພາລະທາງທຳມະ ທີ່ຖືກແກ້ໄຂດ້ວຍວິໄນພິທີກຳ ແລະວິທີທາງຈິດວິນຍານ.
Verse 11
तत्रातिष्ठत राजेन्द्र पूर्वमेव समाहित: । यत् प्राश्य प्रसवेत् तस्य पत्नी शक्रसमं सुतम्
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາຜູ້ປະເສີດ! ນ້ຳນັ້ນໄດ້ຖືກເກັບໄວ້ໃນອາສຣົມຕັ້ງແຕ່ກ່ອນ ດ້ວຍເຈດຈຳນົງອັນແນ່ນອນ: ເມື່ອພຣະມະເຫສີດື່ມມັນ ນາງຈະຕັ້ງຄັນ ແລະປະສູດບຸດຜູ້ມີພະລັງດຸດດັ່ງ ສັກຣະ (ອິນທຣະ) ໂອ ພະຣາຊາໃຫຍ່!»
Verse 12
त॑ न्यस्य वेद्यां कलशं सुषुपुस्ते महर्षय: । रात्रिजागरणाच्छान्तान् सौद्युम्नि: समतीत्य तान्
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອວາງໂອ່ງນ້ຳໄວ້ເທິງແທ່ນບູຊາແລ້ວ ບັນດາມະຫາລະສີກໍຫຼັບໄປ. ເນື່ອງຈາກການເຝົ້າຍາມຄ່ຳຈົນດຶກ ພວກເຂົາທັງໝົດເມື່ອຍລ້າ ແລະສົງບົບ; ແລ້ວ ສາວດຍຸມນີ (ຢຸວະນາສະວະ) ກໍຜ່ານພວກເຂົາໄປໂດຍບໍ່ມີໃຜສັງເກດ ແລະເດີນຕໍ່ໄປຂ້າງໜ້າ.
Verse 13
शुष्ककण्ठ: पिपासार्त: पानीयार्थी भृशं नृप: । त॑ प्रविश्याश्रमं शान्त: पानीयं सो5भ्ययाचत
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: ພະຣາຊາມີຄໍແຫ້ງ ແລະຖືກຄວາມຫິວນ້ຳທໍລະມານ ຈຶ່ງຮີບຮ້ອນຊອກຫານ້ຳ ເຂົ້າໄປໃນອາສຣົມ; ດ້ວຍໃຈສະຫງົບ ແລະສຳລວມ ພະອົງໄດ້ຂໍນ້ຳດື່ມຢ່າງນອບນ້ອມ.
Verse 14
तस्य श्रान्तस्य शुष्केण कण्ठेन क्रोशतस्तदा । नाश्रौषीत् कश्नन तदा शकुनेरिव वाशत:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອພະອົງເຫນື່ອຍລ້າ ແລະຄໍແຫ້ງ ຮ້ອງເອີ້ນຂໍນ້ຳໃນເວລານັ້ນ ກໍບໍ່ມີໃຜໄດ້ຍິນ—ສຽງຮ້ອງຂອງພະອົງດັ່ງສຽງນົກຮ້ອງແຫຼມໆໃນຖິ່ນກັນດານ.
Verse 15
ततस्तं कलशं दृष्टवा जलपूर्ण स पार्थिव: । अभ्यद्रवत वेगेन पीत्वा चाम्भो व्यवासृजत्
ຕໍ່ມາ ເມື່ອພະຣາຊາເຫັນໝໍ້ນ້ຳທີ່ເຕັມນ້ຳ ພະອົງກໍຮີບແລ່ນໄປຫາມັນດ້ວຍຄວາມໄວ; ດື່ມຈົນສົມໃຈແລ້ວ ກໍເທນ້ຳທີ່ເຫຼືອລົງຢູ່ທີ່ນັ້ນ.
Verse 16
स पीत्वा शीतल तोयं पिपासार्तों महीपति: । निर्वाणमगमद् धीमान् सुसुखी चाभवत् तदा
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: ພະຣາຊາຜູ້ຖືກຄວາມຫິວນ້ຳທໍລະມານ ໄດ້ດື່ມນ້ຳເຢັນນັ້ນ; ພະອົງຜູ້ມີປັນຍາ ໄດ້ຮັບຄວາມສະຫງົບລຶກໆ ແລະໃນເວລານັ້ນກໍມີຄວາມສຸກຢ່າງຫຼາຍ.
Verse 17
ततस्ते प्रत्यबुध्यन्त मुनय: सतपोधना: । निस्तोयं तं च कलशं ददृशु: सर्व एव ते
ຕໍ່ມາ ບັນດາມຸນີຜູ້ມີທະນະແຫ່ງຕະປະອັນເຂັ້ມງວດ ໄດ້ຟື້ນສະຕິ; ແລະທຸກອົງກໍເຫັນໝໍ້ນ້ຳນັ້ນທີ່ບໍ່ຫຼືອນ້ຳແມ່ນແຕ່ຫຍອດ.
Verse 18
तत्पश्चात् तपोधन च्यवन मुनिके सहित सब मुनि जाग उठे। उन सबने उस कलशको जलसे शून्य देखा ।।
ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ພຣະມຸນີຈະວະນະ ຜູ້ມີທະນະແຫ່ງຕະປະ ແລະບັນດາມຸນີທັງຫມົດ ກໍຕື່ນຂຶ້ນ. ພວກເຂົາເຫັນກະລະສະນັ້ນວ່າຫວ່າງເປົ່າ ບໍ່ມີນ້ຳເຫຼືອ. ເມື່ອມາຊຸມນຸມກັນແລ້ວ ມຸນີທັງຫຼາຍກໍຖາມກັນວ່າ: «ກຳນີ້ເປັນຂອງໃຜ?» ແລ້ວຢຸວະນາສະວະ ກ້າວອອກມາ ແລະຮັບຮອງຄວາມຈິງວ່າ: «ເປັນກຳຂອງຂ້າເອງ» ເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມຈິງກໍຖືກຍອມຮັບໂດຍບໍ່ຫລົບຫລີກ.
Verse 19
न युक्तमिति तं॑ प्राह भगवान् भार्गवस्तदा । सुतार्थ स्थापिता ह्यापस्तपसा चैव सम्भूता:
ໃນເວລານັ້ນ ພຣະພາກະວະ (ຈະວະນະ) ຜູ້ນ່າເຄົາລົບ ໄດ້ກ່າວກັບເຂົາວ່າ: «ນີ້ບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະນ້ຳນັ້ນໄດ້ຖືກຈັດຕຽມ ແລະປະທານອຳນາດດ້ວຍຕະປະ ເພື່ອເປົ້າໝາຍໃຫ້ໄດ້ບຸດ. ດ້ວຍຕະປະອັນເຂັ້ມງວດ ຂ້າໄດ້ປະພິທີສັກສິດ ແລະສະຖາປະນາພະລັງທາງວິນຍານໃນນ້ຳນັ້ນ».
Verse 20
मया द्वात्राहितं ब्रह्म तप आस्थाय दारुणम् | पुत्रार्थ तव राजर्षे महाबलपराक्रम
ຂ້າໄດ້ອາໄສຕະປະອັນຮຸນແຮງ ແລະສະຖາປະນາພະລັງພຣະພຣະຫມັນໃນນ້ຳນັ້ນທີ່ຂ້າໄດ້ຈັດໄວ້. ໂອ ຣາຊະຣິສິ ຢຸວະນາສະວະ ຜູ້ມີກຳລັງແລະວິລະພາບອັນໃຫຍ່, ນ້ຳນັ້ນໄດ້ຖືກປະພິທີດ້ວຍຕະປະເພື່ອປະໂຫຍດຂອງເຈົ້າ—ເພື່ອປະທານບຸດໃຫ້ເຈົ້າ.
Verse 21
महाबलो महावीर्यस्तपोबलसमन्वित: । य: शक्रमपि वीर्येण गमयेद् यमसादनम्
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ, ຕາມພິທີທີ່ກຳນົດ ຂ້າໄດ້ເຮັດໃຫ້ນ້ຳນີ້ມີອຳນາດ ເພື່ອໃຫ້ເມື່ອດື່ມແລ້ວ ຈະເກີດບຸດຜູ້ມີກຳລັງຫຼາຍ ມີວິລະພາບຍິ່ງ ແລະມີພະລັງຕະປະ—ຜູ້ທີ່ດ້ວຍຄວາມກ້າຫານຂອງຕົນ ຈະສາມາດສົ່ງແມ່ນແຕ່ພຣະອິນທຣາ ໄປສູ່ຖິ່ນພຣະຍະມະໄດ້. ແຕ່ມື້ນີ້ ເຈົ້າໄດ້ດື່ມນ້ຳນັ້ນເອງ; ບໍ່ໄດ້ເຮັດດີເລີຍ».
Verse 22
अनेन विधिना राजन् मयैतदुपपादितम् । अब्भक्षणं त्वया राजन् न युक्त कृतमद्य वै
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ, ຕາມວິທີທີ່ກຳນົດ ຂ້າໄດ້ຈັດຕຽມນ້ຳນີ້ໃຫ້ມີອຳນາດ. ແຕ່ມື້ນີ້ ເຈົ້າໄດ້ດື່ມມັນ; ນັ້ນບໍ່ສົມຄວນ. ມັນຄວນຖືກຮັບປະທານຕາມວິທີທີ່ຕັ້ງໄວ້ ເພື່ອໃຫ້ເກີດບຸດຜູ້ມີກຳລັງຫຼາຍ ມີວິລະພາບ ແລະເກີດຈາກພະລັງຕະປະ—ຜູ້ທີ່ກຳລັງຂອງເຂົາຈະສາມາດສົ່ງແມ່ນແຕ່ພຣະອິນທຣາໄປສູ່ແດນພຣະຍະມະ. ການດື່ມມັນຜິດຈຸດປະສົງແຫ່ງພິທີ ເປັນການບໍ່ຖືກຕ້ອງທາງທຳ».
Verse 23
न त्वद्य शक््यमस्माभिरेतत् कर्तुमतो$न्यथा । नूनं दैवकृतं होतद् यदेव॑ कृतवानसि,“अब हमलोग इसके प्रभावको टालने या बदलनेमें असमर्थ हैं। तुमने जो ऐसा कार्य कर डाला है, इसमें निश्चय ही दैवकी प्रेरणा है
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ມື້ນີ້ ພວກເຮົາບໍ່ອາດຫ້າມຜົນນີ້ ຫຼືເຮັດໃຫ້ເປັນຢ່າງອື່ນໄດ້. ແນ່ນອນວ່າ ນີ້ແມ່ນການກຳນົດຂອງຊະຕາ (दैव) ເພາະທ່ານໄດ້ເຮັດການນັ້ນແທ້ໆແລ້ວ»។
Verse 24
पिपासितेन या: पीता विधिमन्त्रपुरस्कृता: । आपस्त्वया महाराज मत्तपोवीर्यसम्भूता:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະມະຫາກະສັດ, ນ້ຳທີ່ທ່ານໄດ້ດື່ມເມື່ອຫິວນ້ຳຫນັກ—ໂດຍມີພິທີກຳ ແລະ ມົນຕຣາອັນສັກສິດນຳໜ້າຢ່າງຖືກຕ້ອງ—ແມ່ນນ້ຳທີ່ເກີດຈາກອຳນາດຕະປະ (tapas) ຂອງຂ້າ. ດັ່ງນັ້ນມັນບໍ່ແມ່ນນ້ຳທົ່ວໄປ; ມັນເກີດຈາກພະລັງອະສະເກດ ແລະຄວນເຂົ້າໃກ້ດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ແລະການສຳລວມ»។
Verse 25
ताभ्यस्त्वमात्मना पुत्रमीदृ्शं जनयिष्यसि । विधास्यामो वयं तत्र तवेष्टिं परमाद्भुताम्
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ຈາກນາງເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານເອງຈະໄດ້ກຳເນີດບຸດຜູ້ມີລັກສະນະເຊັ່ນນີ້. ທີ່ນັ້ນ ພວກເຮົາຈະຈັດພິທີອິດຕິ-ຍັດ (iṣṭi) ອັນອັດສະຈັນຢ່າງຍິ່ງໃຫ້ທ່ານ—ພິທີບູຊາເພື່ອໄດ້ຮັບພອນຕາມປາດຖະໜາ»។
Verse 26
यथा शक्रसमं पुत्र॑ं जनयिष्यसि वीर्यवान् । गर्भधारणजं वापि न खेदं समवाप्स्यसि
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອເວລາສົມຄວນ ທ່ານຈະໄດ້ກຳເນີດບຸດຜູ້ກ້າຫານ ມີພະລັງ ເທົ່າກັບ ສັກຣະ (Śakra/Indra) ໃນຄວາມກ້າຫານ. ແລະຄວາມທຸກທໍລະມານຈາກການອຸ້ມທ້ອງກໍຈະບໍ່ມາຮອດທ່ານ»។
Verse 27
“महाराज! तुमने प्याससे व्याकुल होकर जो मेरे तपोबलसे संचित तथा विधिपूर्वक मन्त्रसे अभिमन्त्रित जलको पी लिया है
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະມະຫາກະສັດ! ເພາະທ່ານຖືກຄວາມຫິວນ້ຳບີບຄັ້ນ ແລະໄດ້ດື່ມນ້ຳທີ່ຂ້າໄດ້ສະສົມໄວ້ດ້ວຍອຳນາດຕະປະ ແລະໄດ້ອະພິມົນຕຣາຕາມພິທີຢ່າງຖືກຕ້ອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈາກທ້ອງຂອງທ່ານເອງ ທ່ານຈະໄດ້ກຳເນີດບຸດຜູ້ຈະຖືກເອີ້ນວ່າ ‘ຜູ້ຊະນະອິນດຣະ’. ເພື່ອໃຫ້ຈຸດປະສົງນີ້ສຳເລັດ ພວກເຮົາຈະຈັດພິທີຍັດອັນອັດສະຈັນຢ່າງຍິ່ງຕາມຄວາມປາດຖະໜາຂອງທ່ານ—ເພື່ອໃຫ້ທ່ານຍັງຄົງແຂງແຮງ ແລະສາມາດໃຫ້ກຳເນີດບຸດຜູ້ກ້າຫານເທົ່າອິນດຣະ, ແລະທ່ານຈະບໍ່ຮູ້ສຶກທຸກທໍລະມານຈາກການອຸ້ມທ້ອງ»។ ຕໍ່ມາ ເມື່ອຄົບຮ້ອຍປີ, ບຸດຜູ້ສະຫວ່າງໄສດັ່ງດວງອາທິດ ໄດ້ພຸ້ນອອກມາໂດຍແຍກຂ້າງຊ້າຍຂອງພະຣາຊາຜູ້ມີຈິດໃຫຍ່ນັ້ນ; ແຕ່ພະຣາຊາບໍ່ໄດ້ສິ້ນພະຊົນ. ນີ້ແມ່ນມະຫັດສະຈັນຢ່າງໜຶ່ງ.
Verse 28
निश्चक्राम महातेजा न च तं मृत्युराविशत् । युवनाश्वचं नरपतिं तदद्भुतमिवाभवत्
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ເດັກນ້ອຍຜູ້ມີຮັດສະມີອັນຍິ່ງໃຫຍ່ໄດ້ອອກມາ ແລະຄວາມຕາຍກໍບໍ່ໄດ້ຄອບງຳເຂົາ. ສໍາລັບພຣະຣາຊາ ຢຸວະນາສະວະ ຈອມກະສັດແຫ່ງມະນຸດ ນີ້ເຫັນດັ່ງອັດສະຈັນ».
Verse 29
तत: शक्रो महातेजास्तं दिदृक्षुरुपागमत् । ततो देवा महेन्द्र तमपृच्छन् धास्यततीति किम्
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ສັກຣະ (ອິນທຣະ) ຜູ້ມີຕະເຈົ້າອັນຍິ່ງ ໄດ້ມາທີ່ນັ້ນເພື່ອປາດຖະໜາເຫັນເດັກນ້ອຍນັ້ນ. ແລ້ວເທວະທັງຫຼາຍຖາມພຣະມະເຫນທຣະວ່າ: «ເດັກນີ້ຈະດື່ມຫຍັງ?»
Verse 30
हल नमः की 20८2 )३४३ प्रदेशिनीं ततो5स्यास्ये शक्र: समभिसंदधे । मामयं धास्यतीत्येवं भाषिते चैव वज्चिणा
ແລ້ວອິນທຣະໄດ້ນໍານິ້ວຊີ້ຂອງພຣະອົງໃສ່ໃນປາກເດັກ ແລະກ່າວວ່າ: «ຜູ້ນີ້ຈະດື່ມຂ້າ» (ໝາຍວ່າ ຈະໄດ້ຮັບການຫຼ້ຽງດູຈາກຂ້າ). ເມື່ອອິນທຣະ ຜູ້ຖືວັດຊຣະ ກ່າວດັ່ງນັ້ນ ເທວະທັງຫຼາຍຈຶ່ງຕັ້ງນາມໃຫ້ເດັກນັ້ນວ່າ «ມານທາຕາ». ແລະເມື່ອໄດ້ຊິມລົດຈາກນິ້ວຊີ້ທີ່ອິນທຣະປະທານ ເດັກຜູ້ມີຮັດສະມີນັ້ນກໍເຕີບໃຫຍ່ຂຶ້ນທັນທີ ເຖິງສິບສາມຄືບ.
Verse 31
मान्धातेति च नामास्य चक्रुः सेन्द्रा दिवौकस:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: ແລ້ວເທວະທັງຫຼາຍ ມີອິນທຣະຢູ່ນໍາ ໄດ້ຕັ້ງນາມໃຫ້ເດັກນັ້ນວ່າ «ມານທາຕາ». ເພາະອິນທຣະໄດ້ໃສ່ນິ້ວຊີ້ໃນປາກເດັກ ແລະກ່າວວ່າ: «ຜູ້ນີ້ຈະດື່ມຂ້າ»—ໝາຍວ່າ ຈະໄດ້ຮັບການຫຼ້ຽງດູຈາກຂ້າ.
Verse 32
प्रदेशिनीं शक्रदत्तामास्वाद्य स शिशुस्तदा । अवर्धत महातेजा: किष्कून् राजंस्त्रयोदश
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ຂໍ່ພຣະຣາຊາ, ເມື່ອເດັກນ້ອຍນັ້ນໄດ້ຊິມລົດຈາກນິ້ວຊີ້ທີ່ສັກຣະປະທານ ຜູ້ມີຮັດສະມີນັ້ນກໍເຕີບໃຫຍ່ຂຶ້ນເຖິງສິບສາມຄືບ».
Verse 33
वेदास्तं सथरनुर्वेदा दिव्यान्यस्त्राणि चेश्वरम् | उपतस्थुर्महाराज ध्यातमात्रस्य सर्वश:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະມະຫາກະສັດ, ໂດຍພຽງແຕ່ການພິຈາລະນາດ້ວຍຈິດຕັ້ງໝັ້ນຂອງພຣະອົງ—ດ້ວຍພຣະກະລຸນາຂອງພຣະເຈົ້າ—ພຣະເວດທັງຫຼາຍພ້ອມດ້ວຍວິຊາທະນູ (ທະນູເວດ) ແລະອາວຸດທິບທັງປວງ ກໍມາຢືນພ້ອມຮັບໃຊ້ທຸກປະການ».
Verse 34
आजगवं नाम धनु: शतः शड्ोेद्धवाश्न ये अभेद्यं कवचं चैव सद्यस्तमुपशिश्रियु:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ມີຄັນທະນູຊື່ ອາຈະກະວະ ແລະລູກສອນເປັນຮ້ອຍໆ—ລູກສອນທີ່ທະລຸໄດ້ຫົກຊັ້ນ—ພ້ອມດ້ວຍເກາະປ້ອງກັນທີ່ບໍ່ອາດທະລຸໄດ້. ທັງໝົດນັ້ນຖືກຢືດຂຶ້ນທັນທີ ແລະຈັດໃຫ້ພ້ອມໃຊ້».
Verse 35
आजगव नामक धनुष, सींगके बने हुए बाण और अभेद्य कवच--सभी तत्काल उनकी सेवामें आ गये ।।
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ຄັນທະນູຊື່ ອາຈະກະວະ, ລູກສອນທີ່ເຮັດຈາກເຂົາ, ແລະເກາະທີ່ບໍ່ອາດທະລຸໄດ້—ທັງໝົດນັ້ນມາຮັບໃຊ້ພຣະອົງໃນທັນທີ. ໂອ ພາຣະຕະ, ມະຄະວັນ ຄື ພຣະອິນທຣາ (ຊັກຣະ) ໄດ້ປະກອບພິທີອະພິເສກສະຖາປະນາມານທາຕາເປັນກະສັດດ້ວຍພຣະອົງເອງ. ແລະໂດຍທຳມະ ພຣະອົງໄດ້ຊະນະໂລກທັງສາມ, ດັ່ງພຣະວິດສະນຸຜູ້ວັດຕຣິໂລກດ້ວຍກ້າວຍ່າງອັນຍິ່ງໃຫຍ່».
Verse 36
तस्याप्रतिहतं चक्र प्रावर्तत महात्मन: । रत्नानि चैव राजर्षि स्वयमेवोपतस्थिरे,उन महात्मा नरेशका शासनचक्र सर्वत्र बेरोक-टोक चलने लगा। सारे रत्न राजर्षि मान्धाताके यहाँ स्वयं उपस्थित हो जाते थे
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ສຳລັບກະສັດຜູ້ມີຈິດໃຈຍິ່ງໃຫຍ່ນັ້ນ, ວົງລໍ້ແຫ່ງອຳນາດການປົກຄອງໄດ້ໝຸນໄປທົ່ວທຸກທີ່ໂດຍບໍ່ມີອຸປະສັກ. ແລະບັນດາຮັດຖະສົມບັດອັນລ້ຳຄ່າຂອງກະສັດ ກໍມາປາກົດຕົວດ້ວຍຕົນເອງຕໍ່ໜ້າຣາຊະຣິສີ».
Verse 37
तस्यैवं वसुसम्पूर्णा वसुधा वसुधाधिप । तेनेष्टं विविधैर्यज्ैर्बहुभि: स्वाप्तदक्षिणै:
ໂອ ຢຸທິສຖິຣະ ເຈົ້າແຫ່ງພື້ນດິນ, ດັ່ງນັ້ນໂລກທັງໝົດສຳລັບພຣະອົງ ເຕັມໄປດ້ວຍຊັບສົມບັດແລະຮັດຖະສົມບັດອັນລ້ຳຄ່າ. ດ້ວຍຄວາມຮັ່ງມີນັ້ນ ພຣະອົງໄດ້ປະກອບພິທີຍັດຍະ (ຍັດ) ຫຼາຍປະເພດຫຼາຍຄັ້ງ ໂດຍມີທານດັກຊິນາອັນສົມຄວນແກ່ພຣາຫມະນະ ເພື່ອບູຊາພຣະເທວະດ້ວຍວິທີອັນຖືກຕ້ອງ.
Verse 38
चितचैत्यो महातेजा धर्मान् प्राप्प च पुष्कलान् | शक्रस्यार्धासनं राजँल्लब्धवानमितद्युति:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ພະຣາຊາ ມານທາຕຣະ ຜູ້ມີເທດສະອັນໃຫຍ່ ແລະ ສະຫວ່າງໄສ—ໂດຍສັ່ງສົມບຸນທຳຢ່າງອຸດົມຜ່ານການປະພຶດທຳ—ໄດ້ເຖິງສະຫວັນ ແລະ ຍັງໄດ້ຮັບເຖິງຄຶ່ງໜຶ່ງຂອງບັນລັງອາສນະຂອງ ສັກຣະ (ອິນທຣະ)».
Verse 39
एकाहात् पृथिवी तेन धर्मनित्येन धीमता । विजिता शासनादेव सरत्नाकरपत्तना,उन धर्मपरायण बुद्धिमान् नरेशने केवल शासनमात्रसे एक ही दिनमें समुद्र, खान और नगरोंसहित सारी पृथ्वीपर विजय प्राप्त कर ली
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂດຍພະຣາຊາຜູ້ມີປັນຍາ ແລະ ຍຶດໝັ້ນໃນທຳຢ່າງສະໝໍ້ເສມ, ແຜ່ນດິນທັງປວງຖືກພິຊິດໃນມື້ດຽວ—ພ້ອມທັງທະເລ, ແຫຼ່ງຂຸດຄົ້ນສົມບັດ, ແລະ ເມືອງທັງຫຼາຍ—ດ້ວຍພຽງອຳນາດແຫ່ງພະບັນຊາອັນຊອບທຳເທົ່ານັ້ນ».
Verse 40
तस्य चैत्यैर्महाराज क्रतूनां दक्षिणावताम् | चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीत् किंचिदनावृतम्
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຫາຣາຊາ! ດ້ວຍໄຊຕະຍະ (ມະນຑົບພິທີຍັດ) ທີ່ຍົກຂຶ້ນເພື່ອພິທີຂອງພະອົງ—ພິທີທີ່ປະກອບດ້ວຍທັກສິນາ ແລະ ທານອັນຄວນຄ່າ—ແຜ່ນດິນທັງສີ່ທິດຖືກເຕັມໄປ. ບໍ່ມີບ່ອນໃດເລີຍ, ໂອ ພະຣາຊາ, ທີ່ບໍ່ຖືກລ້ອມແລະໝາຍໄວ້ໂດຍເຂດພິທີຍັດເຫຼົ່ານັ້ນ».
Verse 41
तेन पद्मसहसत्राणि गवां दश महात्मना । ब्राह्मणानां महाराज दत्तानीति प्रचक्षते,महाराज! महात्मा राजा मान्धाताने दस हजार पद्म गौएँ ब्राह्मणोंको दानमें दी थीं, ऐसा जानकार-लोग कहते हैं
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ມະຫາຣາຊາ, ບັນດານັກຮູ້ເລົ່າກັນວ່າ ພະອົງຜູ້ມີໃຈອັນສູງສົ່ງນັ້ນ ໄດ້ຖວາຍງົວແກ່ພຣາຫມະນະ ເຖິງມູນຄ່າ ‘ປັດມະ’ ໜຶ່ງໝື່ນ».
Verse 42
तेन द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महात्मना । वृष्टं सस्यविवृद्धयर्थ मिषतो वज़पाणिन:
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໃນຍາມແຫ້ງແລ້ງຕໍ່ເນື່ອງສິບສອງປີ, ພະອົງຜູ້ມີຈິດໃຈອັນຍິ່ງໃຫຍ່ນັ້ນ ໄດ້ເຮັດໃຫ້ຝົນຕົກເພື່ອໃຫ້ພືດຜົນເຕີບໂຕ—ໃນຂະນະທີ່ອິນທຣະ ຜູ້ຖືວັດຊະຣະ ກໍກຳລັງເບິ່ງຢູ່».
Verse 43
तेन सोमकुलोत्पन्नो गान्धाराधिपतिर्महान् । गर्जन्निव महामेघ: प्रमथ्य निहत: शरै:,उन्होंने महामेघके समान गर्जते हुए महापराक्रमी चन्द्रवंशी गान्धारराजको बाणोंसे घायल करके मार डाला था
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂດຍພຣະອົງນັ້ນ ກະສັດໃຫຍ່ແຫ່ງຄັນທາຣະ—ຜູ້ເກີດໃນວົງສະໂສມ (ວົງຈັນ)—ຖືກຍິງດ້ວຍລູກສອນ ແລະຖືກປະຫານ. ຮ້ອງຄຳຮາມດັ່ງເມກຝົນໃຫຍ່ ກະສັດຜູ້ກ້າແກ່ນັ້ນຖືກກົດຂີ່ໃນສົງຄາມ ແລະຖືກສັງຫານ».
Verse 44
प्रजाश्षतुर्विधास्तेन त्राता राजन् कृतात्मना | तेनात्मतपसा लोकास्तापिताश्षातितेजसा
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ, ໂດຍພຣະອົງນັ້ນ—ຜູ້ຄວບຄຸມຕົນເອງ ແລະມີວິໄນ—ປະຊາຊົນສີ່ຫມວດຖືກປົກປ້ອງ. ແລະໂດຍຄວາມຮ້ອນແຫ່ງຕະປະພາຍໃນ ຜູ້ສະຫວ່າງໄສຢ່າງຫາທຽບບໍ່ໄດ້ນັ້ນ ເຮັດໃຫ້ໂລກທັງຫຼາຍຮູ້ສຶກຖືກເຜົາໄໝ້».
Verse 45
युधिष्ठिर! वे अपने मनको वशमें रखते थे। उन्होंने अपने तपोबलसे देवता, मनुष्य, तिर्यक् और स्थावर--चार प्रकारकी प्रजाकी रक्षा की थी; साथ ही अपने अत्यन्त तेजसे सम्पूर्ण लोकोंको संतप्त कर दिया था ।।
«ຢຸທິສຖິຣ, ພວກເຂົາໄດ້ຄອບຄອງໃຈຕົນ. ໂດຍພະລັງຕະປະ ພວກເຂົາໄດ້ປົກປ້ອງສັດສ້າງສີ່ປະເພດ—ເທວະ, ມະນຸດ, ສັດ, ແລະພືດ/ສິ່ງຢູ່ນິ່ງ. ແຕ່ໂດຍລັດສະໝີອັນແຮງກ້າ ພວກເຂົາກໍເຜົາໄໝ້ໂລກທັງປວງ. ນີ້ແມ່ນສະຖານບູຊາອັນສັກສິດຂອງຜູ້ສະຫວ່າງໄສດັ່ງພຣະອາທິດນັ້ນ. ຈົ່ງເບິ່ງເຖິງມັນໃນແດນອັນບຸນສູງສຸດນີ້ ກາງຄູຣຸເກດຕະ».
Verse 46
(तथा त्वमपि राजेन्द्र मान्धातेव महीपति: । धर्म कृत्वा महीं रक्षन् स्वर्गलोकमवाप्स्यसि ।।
ໂລມະສະ ກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ກະສັດຜູ້ປະເສີດ, ເຈົ້າກໍຈະເປັນເຫມືອນມານທາຕຣິ ຈອມເຈົ້າແຫ່ງແຜ່ນດິນ: ຖ້າເຈົ້າຍຶດຖືທຳມະ ແລະປົກປ້ອງແຜ່ນດິນ ເຈົ້າຈະໄດ້ບັນລຸໂລກສະຫວັນ. ດັ່ງນີ້ ຂ້າໄດ້ເລົ່າໃຫ້ເຈົ້າຟັງທັງໝົດ—ກິດຈະການອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງມານທາຕຣິ ແລະຄວາມປະເສີດແຫ່ງກຳເນີດ—ຕາມທີ່ເຈົ້າໄດ້ຖາມ, ໂອ ຜູ້ປົກຄອງ».
Verse 47
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: स कौन्तेयो लोमशेन महर्षिणा । पप्रच्छानन्तरं भूय: सोमकं प्रति भारत,वैशम्पायनजी कहते हैं--भारत! महर्षि लोमशके ऐसा कहनेपर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने पुन: सोमकके विषयमें प्रश्न किया
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອມະຫາຣິສີ ໂລມະສະ ໄດ້ກ່າວດັ່ງນັ້ນແລ້ວ, ບຸດແຫ່ງກຸນຕີ (ຢຸທິສຖິຣ) ໂອ ພາຣະຕະ, ກໍຖາມຕໍ່ອີກຄຳຖາມໜຶ່ງ—ຄັ້ງນີ້ເກືອບກ່ຽວກັບ ໂສມະກະ.
Verse 126
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां मान्धातोपाख्याने षड्विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສີຣີ ມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ ວະນະປະຣະວະ (Vana Parva) ໃນພາກ «ຕີຣຖະຍາຕຣາປະຣະວະ» (Tīrtha-yātrā Parva) ໃນເລື່ອງການເດີນທາງສັກສິດຂອງ ໂລມະຊະ (Lomaśa) ໃນຕອນກ່ຽວກັບພຣະຣາຊາ ມານທາຕຣະ (Māndhātṛ)—ບັດນີ້ ຈົບບົດທີ 126 ແລ້ວ.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns ritual propriety versus unintended action: Yuvanāśva drinks consecrated water meant for a fertility rite, raising the question of fault; the sages resolve it as daiva-mediated and reframe it into a lawful outcome.
The episode teaches that dharmic outcomes are narrated as arising from a convergence of disciplined intention (tapas/yajña), ethical character, and providential ordering—encouraging responsibility without simplistic blame.
No explicit phalaśruti formula appears; the chapter’s meta-function is archival and legitimizing—closing with the claim that Lomāśa has fully answered Yudhiṣṭhira’s inquiry and by pointing to a sacred site associated with Māndhātṛ.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.