Adhyaya 6
Adhyāya 6: Vidura’s Saṃsāra-Upamā (The Allegory of the Well, Time, and Desire)
Upa-parva: Vidura–Dhṛtarāṣṭra Saṃsāra-Upamā (Allegory of Saṃsāra) Sub-episode
Dhṛtarāṣṭra opens with a sequence of inquiries framed as compassion: he asks how a person can dwell in harsh conditions, where that perilous ‘dharma-crisis’ place is, and how one might be freed from a great fear. Vidura answers by citing an instructive allegory used by mokṣa-knowers to secure a ‘good course’ beyond. He identifies the ‘wilderness/forest’ as the vast saṃsāra, with predators as diseases and a large-bodied woman as jarā (old age) that erodes beauty and form. The ‘well’ is the embodied condition (deha), with Kāla (Time) as the great serpent beneath—Antaka, the universal taker. The vine on which the human hangs is the hope of continued life; the elephant with six faces is the year, mapped through seasons and months, while the gnawing mice are day and night consuming life. Bees and honey-streams signify desires and their tastes in which humans sink. The chapter concludes: those who understand the turning of the saṃsāra-wheel cut its bonds—knowledge functioning as liberation-oriented agency.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, शोक से व्याकुल, विदुर के ‘संसार-वन’ रूपक को सुनकर चकित होकर पूछते हैं—ऐसा घोर दुःख सहकर भी वह जीव वहाँ कैसे रमता है, और वह देश कहाँ है जहाँ वह धर्मसंकट में फँसा रहता है। → राजा बार-बार उस ‘फँसे हुए ब्राह्मण/जीव’ के उद्धार का उपाय पूछते हैं; करुणा जागती है—‘सब बताओ, हम उसे निकालने का यत्न करेंगे।’ विदुर रूपक के प्रत्येक घटक का अर्थ खोलते जाते हैं, और श्रोता को धीरे-धीरे बोध होता है कि यह कथा किसी दूर देश की नहीं, अपने ही अस्तित्व की है। → विदुर निर्णायक व्याख्या करते हैं: ‘कूप’ देह है; भीतर का महान नाग ‘काल’ है; वृक्ष के पास घूमता षड्वक्त्र कुंजर ‘संवत्सर’ है—उसके छह मुख ऋतुएँ, बारह पाँव महीने; चूहे समय/दिन-रात की क्षय-शक्ति हैं; और सीमा पर खड़ी विशाल नारी ‘जरा’ है जो रूप-वर्ण का विनाश करती है। इस क्षण रूपक का पर्दा हटता है—संसारचक्र का भय और उसकी अनिवार्य गति प्रत्यक्ष हो जाती है। → विदुर बताते हैं कि बुद्धिमान पुरुष इस संसारचक्र की परिक्रमा को जानकर उसके पाश काटते हैं—अर्थात् देह-काल-जरामय बंधन को पहचानकर वैराग्य, विवेक और मोक्षमार्ग की ओर मुड़ते हैं। धृतराष्ट्र का शोक ‘व्यक्ति-हानि’ से उठकर ‘तत्त्व-बोध’ की दिशा में रूपांतरित होने लगता है। → धृतराष्ट्र के भीतर उठता अगला प्रश्न—‘यदि यह सब देह-काल का जाल है, तो शोक का वास्तविक उपचार और मोक्ष का सीधा साधन क्या है?’
Shlokas
Verse 1
अफ्-४#-राज षष्ठो& ध्याय: संसाररूपी वनके रूपकका स्पष्टीकरण ध्ृतराष्ट्र ववाच अहो खलु महद् दु:खं कृच्छुवासश्न॒ तस्य ह | कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिवां वदतां वर
ທຣິຕະຣາດສະຕຣະກ່າວວ່າ: “ອະໂຫ! ນັ້ນແມ່ນທຸກຂ໌ອັນໃຫຍ່ຫຼວງແທ້ ແລະການຢູ່ອາໄສທີ່ນັ້ນກໍລຳບາກຢ່າງຍິ່ງ. ໂອ ຜູ້ເວົ້າດີທີ່ສຸດ ວິດູຣະ! ເປັນໄປໄດ້ແນວໃດທີ່ລາວຍັງພໍໃຈຢູ່ທີ່ນັ້ນ ແລະຍັງພົບຄວາມສະບາຍໃຈຢູ່ທີ່ນັ້ນ?”
Verse 2
स देश: क्व नु यत्रासौ वसते धर्मसंकटे । कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात्,कहाँ है वह देश, जहाँ बेचारा ब्राह्मण ऐसे धर्मसंकटमें रहता है? उस महान् भयसे उसका छुटकारा किस प्रकार हो सकता है?
ວິດູຣະກ່າວວ່າ: “ແຜ່ນດິນນັ້ນຢູ່ໃສ ທີ່ຊາຍຜູ້ນັ້ນອາໄສຢູ່ ຕິດຢູ່ໃນວິກິດແຫ່ງທຳ (ທັມມະສັງກະຕະ) ອັນໜັກໜ່ວງ? ແລະລາວຈະພົ້ນຈາກຄວາມຢ້ານກົວອັນໃຫຍ່ນັ້ນໄດ້ແນວໃດ?”
Verse 3
एतनमे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा । कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि,यह सब मुझे बताओ; फिर हम सब लोग उसे वहाँसे निकालनेकी पूरी चेष्टा करेंगे। उसके उद्धारके लिये मुझे बड़ी दया आ रही है
ວິດູຣະກ່າວວ່າ: “ຈົ່ງເລົ່າໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຮູ້ທຸກຢ່າງນີ້ໃຫ້ແຈ້ງ. ແລ້ວພວກເຮົາທັງໝົດຈະພະຍາຍາມຢ່າງຖືກທຳນອງ ເພື່ອນຳລາວອອກຈາກທີ່ນັ້ນໃນທັນທີ. ແທ້ຈິງ ຄວາມເມດຕາອັນໃຫຍ່ໄດ້ເກີດຂຶ້ນໃນໃຈຂ້າພະເຈົ້າ ເພື່ອການກູ້ຊ່ວຍລາວ.”
Verse 4
विदुर उवाच उपमानमिदं राजन् मोक्षविद्धिरुदाह्तम् । सुकृतं विन्दते येन परलोकेषु मानव:
ວິດຸຣາ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ນີ້ແມ່ນອຸປະມາອຸປະໄມ ທີ່ຍົກຂຶ້ນເພື່ອອະທິບາຍວິທີທາງອັນນຳໄປສູ່ ໂມກະ (ການຫຼຸດພົ້ນ). ຜູ້ໃດປະພຶດຕາມ ຈະໄດ້ຮັບຜົນແຫ່ງບຸນກຸສົນ ໃນໂລກພາຍໜ້າ»។
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शीकका निवारणविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ,विदुरजीने कहा--राजन! मोक्षतत्त्वके विद्वानोंद्वारा बताया गया यह एक दृष्टान्त है, जिसे समझकर वैराग्य धारण करनेसे मनुष्य परलोकमें पुण्यका फल पाता है ।।
ວິດຸຣາ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ບັນດາຜູ້ຮູ້ຄວາມຈິງແຫ່ງ ໂມກະ ໄດ້ອະທິບາຍນີ້ເປັນອຸປະມາ. ຜູ້ໃດເຂົ້າໃຈແລ້ວຖືວິຣາກະ (ຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດ) ຈະໄດ້ຮັບຜົນແຫ່ງບຸນໃນໂລກໜ້າ. ສິ່ງທີ່ເອີ້ນວ່າ ‘ຖິ່ນກັນດານ’ ແທ້ຈິງແມ່ນວົງຈອນສົງສານອັນໃຫຍ່ນີ້ເອງ; ແລະ ‘ປ່າທີ່ຂ້າມຍາກ’ ກໍບໍ່ແມ່ນອື່ນໃດ ນອກຈາກພົງຫນາແຫ່ງສົງສານອັນສັບສົນ»។
Verse 6
ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिता: । या सा नारी बृहत्काया अध्यतिष्ठत तत्र वै,इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविशोककरणे षष्ठो5ध्याय:
ວິດຸຣາ ກ່າວວ່າ: «ແລະຄວາມທຸກທ້ອນອັນດຸຮ້າຍ ດັ່ງງູພິດ ທີ່ໄດ້ເລົ່າໃຫ້ທ່ານຟັງ—ໂລກໄພເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ຖືກລຽງລຳດັບຢ່າງຊັດເຈນແລ້ວ. ນາງຜູ້ມີຮ່າງກາຍໃຫຍ່ມະໂຫລານ ແລະນ່າຢ້ານ ກໍຢືນປະຈຳຢູ່ທີ່ນັ້ນແທ້»។ ດັ່ງນີ້ ໃນມະຫາພາຣະຕະ, ໃນສະຕຣີປະວະ, ໃນພາກການຖວາຍນ້ຳ, ໃນຕອນຂັບຄວາມໂສກຂອງ ທຣິຕະຣາສະຕຣະ, ບົດທີ 6 ສິ້ນສຸດລົງ.
Verse 7
यस्तत्र कूपो नृपते स तु देह: शरीरिणाम्
ວິດຸຣາ ອະທິບາຍແກ່ພະຣາຊາວ່າ “ບໍ່ນ້ຳ” ທີ່ເວົ້າເຖິງໃນປ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຫຼຸມຈິງ ແຕ່ແມ່ນສະພາບການເກີດມາມີກາຍ—ຄືຮ່າງກາຍຂອງສັດທັງປວງ. ງູໃຫຍ່ທີ່ວ່າຢູ່ກົ້ນບໍ່ນ້ຳ ແມ່ນ “ກາລະ” (ຄວາມຕາຍ/ເວລາ). ກາລະນັ້ນເອງທີ່ນຳສັດທຸກຊົນໄປສູ່ຈຸດຈົບ ແລະປົດປ່ອຍທຸກສິ່ງທີ່ຜູ້ມີກາຍຍຶດຕິດ. ຄຳສອນນີ້ຫັນໃຈຜູ້ຟັງຈາກຮູບພາບພາຍນອກ ໄປສູ່ຄວາມຈິງພາຍໃນ: ຊີວິດໃນຮ່າງກາຍນັ້ນບໍ່ໝັ້ນຄົງ; ຄວນດຳລົງດ້ວຍປັນຍາ ແລະຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດ ໂດຍລະລຶກວ່າຄວາມຕາຍຫຼີກບໍ່ພົ້ນ.
Verse 8
यस्तत्र वसते5धस्तान्महाहि: काल एव सः | अन्तक: सर्वभूतानां देहिनां सर्वहार्यसौ
ວິດຸຣາ ກ່າວວ່າ: «ງູໃຫຍ່ທີ່ຢູ່ໃນຄວາມເລິກນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນອື່ນໃດ ນອກຈາກ ‘ກາລະ’ (ເວລາ/ຄວາມຕາຍ) ເອງ. ໂອ ພະຣາຊາແຫ່ງມະນຸດ, ກາລະນັ້ນເອງເປັນຈຸດຈົບຂອງສັດທັງປວງ ແລະເປັນຜູ້ປົດປ່ອຍທຸກສິ່ງຂອງຜູ້ມີກາຍ»។
Verse 9
कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानव: । प्रताने लम्बते लग्नो जीविताशा शरीरिणाम्,कुँएके मध्यभागमें जो लता उत्पन्न हुई बतायी गयी है, जिसको पकड़कर वह मनुष्य लटक रहा है, वह देहधारियोंके जीवनकी आशा ही है
ເຄືອໄມ້ທີ່ເກີດຂຶ້ນກາງບໍ່ນ້ຳ—ຊາຍນັ້ນເກາະກ່ຽວກັບເຄືອທີ່ແຜ່ອອກແລ້ວຫ້ອຍຢູ່—ນັ້ນແມ່ນຄວາມຫວັງແຫ່ງຊີວິດຂອງສັດຜູ້ມີກາຍ ເປັນທີ່ພຶ່ງອັນບາງເບົາທ່າມກາງອັນຕະລາຍ.
Verse 10
स यस्तु कूपवीनाहे तं॑ वृक्ष परिसर्पति । षड्वक्त्र: कुज्जरो राजन् स तु संवत्सर: स्मृत:,राजन! जो कुएँके मुखबन्धके समीप छ: मुखों-वाला हाथी उस वृक्षकी ओर बढ़ रहा है, उसे संवत्सर माना गया है
ຂໍພຣະອົງກະສັດ, ຊ້າງມີຫົວຫົກທີ່ກ້າວເຂົ້າໄປຫາຕົ້ນໄມ້ ໃກ້ປາກບໍ່ນ້ຳ—ນັ້ນຄວນເຂົ້າໃຈວ່າແມ່ນ «ປີ» ນັ້ນເອງ.
Verse 11
मुखानि ऋतवो मासा: पादा द्वादश कीर्तिता: । ये तु वृक्ष निकृन््तन्ति मूषिका: सततोत्थिता:
‘ໃບໜ້າ’ ຂອງມັນແມ່ນລະດູການ; ‘ຕີນ’ ສິບສອງຂອງມັນຖືກກ່າວວ່າແມ່ນເດືອນທັງຫຼາຍ. ແຕ່ມີໜູທີ່ລຸກຂຶ້ນຢູ່ເລື້ອຍໆ ກັດກິນແລະຕັດຕົ້ນໄມ້ນັ້ນບໍ່ຢຸດ.
Verse 12
ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिता:,और जो-जो वहाँ मधुमक्खियाँ कही गयी हैं, वे सब कामनाएँ हैं। जो बहुत-सी धाराएँ मधुके झरने झरती रहती हैं, उन्हें कामरस जानना चाहिये, जहाँ सभी मानव डूब जाते हैं
ວິດູຣະກ່າວວ່າ: “ຝູງເຜິ້ງທີ່ເວົ້າກັນຢູ່ນັ້ນ ແທ້ຈິງແມ່ນຄວາມປາຖະໜາ. ແລະສາຍນ້ຳຫຼາຍສາຍທີ່ຢອດນ້ຳເຜິ້ງຢູ່ເລື້ອຍໆ ຄວນຮູ້ວ່າແມ່ນ ‘ນ້ຳຫວານແຫ່ງກາມ’ ທີ່ມະນຸດທັງຫຼາຍຈົມຢູ່ໃນນັ້ນ.”
Verse 13
यास्तु ता बहुशो धारा: स्रवन्ति मधुनिस्रवम् । तांस्तु कामरसान् विद्याद् यत्र मज्जन्ति मानवा:
ວິດູຣະອະທິບາຍວ່າ: ສາຍນ້ຳຫຼາຍສາຍທີ່ໄຫຼຢູ່ເລື້ອຍໆ ພ້ອມກັບການຢອດນ້ຳເຜິ້ງ ຄວນເຂົ້າໃຈວ່າແມ່ນ ‘ນ້ຳຫວານແຫ່ງຄວາມປາຖະໜາ’—ກະແສອັນຢົກຍ້າຍໃຈ ທີ່ມະນຸດຈົມລົງແລ້ວຫາຍໄປຊ້ຳໆ.
Verse 14
एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं विदुर्बुधा: । येन संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति वै बुधा:
ດັ່ງນັ້ນ ບັນດາບຸນດິດຜູ້ຮູ້ທັນ ຍ່ອມເຂົ້າໃຈການຫມຸນວຽນຂອງວົງລໍ້ແຫ່ງສັງສານ; ແລະເພາະຮູ້ເສັ້ນທາງຂອງມັນ ພວກເຂົາຈຶ່ງຕັດຂາດບ່ວງບາດຂອງວົງລໍ້ນັ້ນຢ່າງແທ້ຈິງ—ດ້ວຍອາວຸດແຫ່ງວິຣາກະ (ຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດ) ແລະປັນຍາອັນແຈ້ງຊັດ।
Verse 66
तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा रूपवर्णविनाशिनीम् । जो सर्प कहे गये हैं
ວິດູຣະອະທິບາຍວ່າ ບັນດາບຸນດິດຜູ້ຮູ້ທັນ ຈັດໃຫ້ແມ່ຍິງຮ່າງໃຫຍ່ທີ່ຢືນຢູ່ຂອບເຂດຂອງປ່ານິມິດນັ້ນເປັນ «ຊະຣາ»—ຄວາມແກ່ຊະລາທີ່ທຳລາຍຄວາມງາມແລະສີສັນຜິວພັນ. ໃນກອບຄຳສອນ ນາງເປັນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງຄວາມເສື່ອມຖອຍອັນຫຼີກບໍ່ພົ້ນຂອງຊີວິດມີຮ່າງກາຍ ເຕືອນໃຫ້ກະທຳດ້ວຍປັນຍາແລະຄວາມບໍ່ຍຶດຕິດ ກ່ອນທີ່ເວລາຈະກັດກິນສະເໝີຄວາມງາມພາຍນອກທັງປວງ.
Verse 116
रात्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तका: । छः: ऋतुएँ ही उसके छः मुख हैं और बारह महीने ही बारह पैर बताये गये हैं। जो चूहे सदा उद्यत रहकर उस वृक्षको काटते हैं
ວິດູຣະອະທິບາຍໃນພາສານິມິດທາງທຳມະວ່າ ການໄຫຼຜ່ານຂອງເວລາຢ່າງບໍ່ຢຸດຢັ້ງ ກຳລັງກັດກິນສັດມີຮ່າງກາຍທັງປວງ. ບຸນດິດທັງຫຼາຍເອີ້ນ «ໜູ» ສອງຕົວທີ່ຂະຫຍັນກັດຕົ້ນໄມ້ແຫ່ງຊີວິດຢູ່ເສມອວ່າ ກາງວັນ ແລະ ກາງຄືນ; «ໜ້າ» ຫົກຂອງຕົ້ນໄມ້ແມ່ນຫົກລະດູ, ແລະ «ຕີນ» ສິບສອງແມ່ນສິບສອງເດືອນ. ຄຳສອນຄື ຊີວິດຖືກເວລາຂັດກິນໄປເລື້ອຍໆ; ດັ່ງນັ້ນຄວນຕື່ນຮູ້ ແລະດຳລົງຊີວິດຕາມທຳມະດ້ວຍເປົ້າໝາຍ ບໍ່ໃຫ້ປະມາດ.
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra’s concern frames the dilemma as how a person can live amid ‘dharma-crisis’ and great fear; Vidura reframes it as the universal predicament of embodied life—how to respond ethically and intelligently to aging, disease, desire, and mortality.
Recognizing the mechanics of saṃsāra—time’s consuming force, the body’s vulnerability, and desire’s intoxicating pull—enables discernment and loosens attachment; knowledge is presented as the means to cut the bonds of cyclic entanglement.
Yes, implicitly: Vidura states that those who know the ‘turning’ of the saṃsāra-wheel cut its snares, indicating a soteriological benefit—understanding this teaching supports liberation-oriented clarity rather than merely narrative information.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.