Shloka 5
Vāmadeva’s Counsel on Rooted Kingship and Non-violent Victory (वामदेवोपदेशः—दृढमूलराजधर्मः)
जिसके सैनिक संतुष्ट, राजाके द्वारा सान्त्वना-प्राप्त और शत्रुओंको धोखा देनेमें चतुर हों, वह भूपाल थोड़ी-सी सेनाके द्वारा भी पृथ्वीपर विजय पा लेता है ।। (दण्डो हि बलवानू् यत्र तत्र साम प्रयुज्यते । प्रदानं सामपूर्व च भेदमूलं प्रशस्यते ।। जिस स्थानपर शत्रुपक्षकी सेना अधिक प्रबल हो, वहाँ पहले सामनीतिका ही प्रयोग करना उचित है। यदि उससे काम न चले तो धन या उपहार देनेकी नीतिको अपनाना चाहिये। इस दाननीतिके मूलमें भी यदि भेदनीतिका समावेश हो अर्थात् शत्रुओंमें फूट डालनेकी चेष्टा की जा रही हो तो उसे उत्तम माना गया है ।। त्रयाणां विफल कर्म यदा पश्येत भूमिप: । रन्ध्र॑ ज्ञात्वा ततो दण्डं प्रयुज्जीताविचारयन् ।।) जब राजा साम, दान और भेद--तीनोंका प्रयोग निष्फल देखे, तब शत्रुकी दुर्बलताका पता लगाकर दूसरा कोई विचार मनमें न लाते हुए दण्डनीतिका ही प्रयोग करे--शत्रुके साथ युद्ध छेड़ दे ।। पौरजानपदा यस्य भूतेषु च दयालव: । सधना धान्यवन्तश्न दृढ्मूल: स पार्थिव:
paurajānapadā yasya bhūteṣu ca dayālavaḥ | sadhanā dhānyavantaś ca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ ||
ວາມະເທວະ ກ່າວວ່າ: ກະສັດຜູ້ໃດທີ່ນັກຮົບຂອງຕົນພໍໃຈ, ໄດ້ຮັບການປອບໃຈຈາກກະສັດ, ແລະສະຫຼາດໃນການຫຼອກລໍ້ສັດຕູ—ກະສັດນັ້ນຍ່ອມຊະນະແຜ່ນດິນໄດ້ ແມ່ນແຕ່ມີກອງທັບນ້ອຍ. ບ່ອນໃດທີ່ກຳລັງສັດຕູແຂງກ້າ, ຄວນໃຊ້ “ສາມ” (ການປອບໃຈ/ການເຈລະຈາ) ກ່ອນ; ຖ້າບໍ່ສຳເລັດ ຈຶ່ງໃຊ້ “ທານ” (ການໃຫ້ຊັບ ຫຼື ຂອງກຳນັນ). ແລະຖ້າໃນທານນັ້ນມີ “ເພດ” (ການຍຸແຍກໃຫ້ສັດຕູແຕກຄວາມສາມັກຄີ) ປະກອບຢູ່ ກໍຖືກຍົກຍ້ອງວ່າດີຍິ່ງ. ແຕ່ເມື່ອກະສັດເຫັນວ່າ ສາມ, ທານ, ແລະ ເພດ ທັງສາມລ້ວນລົ້ມເຫຼວ, ຈຶ່ງຄວນຮູ້ຈຸດອ່ອນຂອງສັດຕູ ແລະໃຊ້ “ທັນດາ” (ການລົງໂທດດ້ວຍກຳລັງ) ໂດຍບໍ່ລັງເລ—ເປີດສົງຄາມ. ອີກທັງ ກະສັດຜູ້ໃດທີ່ຊາວເມືອງແລະຊາວບ້ານພັກດີ, ມີເມດຕາຕໍ່ສັດທັງປວງ, ແລະແຜ່ນດິນອຸດົມດ້ວຍຊັບພະຍາກອນແລະເຂົ້າກົດ—ກະສັດນັ້ນເອີ້ນວ່າມີຮາກຖານໝັ້ນຄົງ.
वामदेव उवाच
Educational Q&A
A king’s strength is not only military or punitive power but a stable moral and material foundation: the loyalty of citizens and villagers, compassion toward all beings, and a well-provisioned, grain-rich realm. These make the ruler ‘firm-rooted’ and enduring.
In Śānti Parva’s discourse on kingship (rājadharma), the sage Vāmadeva describes the marks of a successful ruler. This verse highlights internal stability—public support, humane governance, and economic sufficiency—as the basis of durable sovereignty.