Shloka 11
दुर्ग-निवेश-राजधर्मः | Fortified Capital and the King’s Residential Polity
Rājadharma
जिस नगरमें इनमेंसे कोई-न-कोई दुर्ग हो, जहाँ अन्न और अस्त्र-शस्त्रोंकी अधिकता हो, जिसके चारों ओर मजबूत चहारदीवारी और गहरी एवं चौड़ी खाई बनी हो, जहाँ हाथी, घोड़े और रथोंकी बहुतायत हो, जहाँ विद्वान् और कारीगर बसे हों, जिस नगरमें आवश्यक वस्तुओंके संग्रहसे भरे हुए कई भंडार हों, जहाँ धार्मिक तथा कार्यकुशल मनुष्योंका निवास हो, जो बलवान मनुष्य, हाथी और घोड़ोंसे सम्पन्न हो, चौराहे तथा बाजार जिसकी शोभा बढ़ा रहे हों, जहाँका न््याय-विचार एवं न्यायालय सुप्रसिद्ध हो, जो सब प्रकारसे शान्तिपूर्ण हो, जहाँ कहींसे कोई भय या उपद्रव न हो, जिसमें रोशनीका अच्छा प्रबन्ध हो, संगीत और वाद्योंकी ध्वनि होती रहती हो, जहाँका प्रत्येक घर सुन्दर और सुप्रशस्त हो, जिसमें बड़े-बड़े शूरवीर और धनाढ्य लोग निवास करते हों, वेदमन्त्रोंकी ध्वनि गूँजती रहती हो तथा जहाँ सदा ही सामाजिक उत्सव और देवपूजनका क्रम चलता रहता हो, ऐसे नगरके भीतर अपने वशमें रहनेवाले मन्त्रियों तथा सेनाके साथ राजाको स्वयं निवास करना चाहिये || ६-- १० || तत्र कोशं बल मित्र व्यवहारं च वर्धयेत् । पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान् निवर्तयेत्,राजाको चाहिये कि वह उस नगरमें कोष, सेना, मित्रोंकी संख्या तथा व्यवहारको बढ़ावे। नगर तथा बाहरके ग्रामोंमें सभी प्रकारके दोषोंको दूर करे
bhīṣma uvāca | yasmin pureṣv eṣāṃ durgāṇāṃ kaścid bhavet, yatra dhānya-śastra-sampattir bahulā syāt, yasya caturdiśaṃ dṛḍhā prākārāḥ syuḥ, gambhīrā ca vipulā ca parikhā, yatra hastyaśva-ratha-bahutvaṃ syāt, yatra vidvāṃsaḥ śilpinaś ca vasanti, yatra bahavaḥ koṣṭhāgārāḥ saṃbhāra-pūrṇāḥ syuḥ, yatra dhārmikāḥ dakṣāś ca manuṣyāḥ nivasanty, bala-vat-puruṣa-hasti-aśva-sampannaṃ, yatra catuṣpatha-paṇya-śālābhiḥ śobhate, yatra nyāya-vicāraḥ nyāyālayaś ca prasiddhaḥ, yat sarvathā śāntam, yatra kutra-cid bhayaṃ na syāt na copadravaḥ, yatra dīpa-prabandhaḥ suvyavasthitaḥ, yatra gīta-vādya-nādaḥ satataṃ pravartate, yatra gṛhaṃ gṛhaṃ sundaraṃ suprasthaṃ ca, yatra mahā-śūrāḥ dhanāḍhyāś ca vasanti, yatra veda-mantra-dhvaniḥ pratidhvanati, yatra ca nityaṃ samāja-utsavāḥ deva-pūjā-kramaś ca pravartate—tādṛśe pure rājñā svayaṃ vaset sva-vaśya-mantri-senā-sahitaḥ || tatra kośaṃ balaṃ mitra-vyavahāraṃ ca vardhayet | pure janapade caiva sarva-doṣān nivartayet ||
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ກະສັດຄວນພຳນັກຢູ່ດ້ວຍຕົນເອງ—ພ້ອມຂຸນນາງທີ່ຢູ່ໃນອຳນາດ ແລະກອງທັບ—ໃນນະຄອນທີ່ມີປ້ອມປາການປົກປ້ອງບາງປະການ; ອຸດົມດ້ວຍເຂົ້າອາຫານ ແລະອາວຸດ; ມີກຳແພງແຂງແຮງ ແລະຄູນ້ຳລຶກກວ້າງລ້ອມຮອບ; ມີຊ້າງ ມ້າ ແລະລົດຮົບຫຼາຍ; ມີນັກຮຽນຮູ້ ແລະຊ່າງຝີມືອາໄສ; ມີຄັງສິນຄ້າຫຼາຍແຫ່ງເຕັມໄປດ້ວຍຂອງຈຳເປັນ; ເປັນຖິ່ນຢູ່ຂອງຜູ້ມີທຳ ແລະຜູ້ຊຳນານການ; ແຂງແຮງດ້ວຍກຳລັງຄົນ ຊ້າງ ແລະມ້າ; ງາມດ້ວຍສີ່ແຍກ ແລະຕະຫຼາດ; ມີຊື່ສຽງໃນການພິຈາລະນາຄະດີ ແລະສານ; ສະຫງົບສຸກທຸກປະການ; ບໍ່ມີຄວາມຢ້ານກົວ ຫຼືຄວາມວຸ້ນວາຍຈາກທິດໃດ; ຈັດແສງສະຫວ່າງດີ; ມີສຽງດົນຕີ ແລະເຄື່ອງດົນຕີດັງຢູ່ເປັນນິດ; ເຮືອນທຸກຫຼັງງາມ ແລະຈັດວາງດີ; ມີວີລະບຸລຸດໃຫຍ່ ແລະຄົນມັ່ງຄັ່ງອາໄສ; ກ້ອງດ້ວຍສຽງສວດພຣະເວດ; ແລະມີງານສັງຄົມ ແລະການບູຊາເທວະດາດຳເນີນຢູ່ເປັນນິດ. ຢູ່ທີ່ນັ້ນ ພຣະອົງຄວນເພີ່ມພູນຄັງຫຼວງ, ກຳລັງທະຫານ, ມິດສະຫາຍພັນທະມິດ, ແລະລະບຽບການຄ້າຄວາມປະພຶດຂອງເມືອງ; ແລະໃນເມືອງກັບຊົນນະບົດທັງປວງ ຈົ່ງກຳຈັດຂໍ້ບົກພ່ອງ ແລະຄວາມບໍ່ເປັນລະບຽບທຸກປະການ»។
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king must choose a well-fortified, well-supplied, culturally and religiously vibrant, and legally well-administered capital, then actively strengthen finance, defense, alliances, and civic order while eliminating disorders in both city and countryside.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises the ruler on where and how to reside: he lists the features of an ideal city-capital and then states the king’s ongoing administrative tasks—building treasury and forces, cultivating allies, regulating public dealings, and removing faults across the realm.