Shloka 88
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
अशुभस्य चतुर्थाशस्त्रीनंशाननुवर्तते | कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा,जब राजा दण्डनीतिके एक चौथाई अंशको छोड़कर केवल तीन अंशोंका अनुसरण करता है, तब त्रेतायुग प्रारम्भ हो जाता है। उस समय अशुभका चौथा अंश पुण्यके तीन अंशोंके पीछे लगा रहता है। उस अवस्थामें पृथ्वीपर जोतने-बोनेसे ही अन्न पैदा होता है। ओषधियाँ भी उसी तरह पैदा होती हैं
aśubhasya caturthāṃśas trīn aṃśān anuvartate | kṛṣṭapacyāiva pṛthivī bhavanty oṣadhayas tathā ||
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອສ່ວນທີສີ່ຂອງອັບມົງຄຸນຕາມຫຼັງສາມສ່ວນ (ແຫ່ງບຸນ) ໂລກຈະເຂົ້າສູ່ສະພາບຄ້າຍຕົ້ນຍຸກເຕຣຕາ. ໃນສະພາບນັ້ນ ແຜ່ນດິນໃຫ້ເຂົ້າກິນກໍຕໍ່ເມື່ອໄດ້ໄຖແລະຫວ່ານເມັດ; ພືດຢາກໍເກີດຂຶ້ນຜ່ານການປູກຝັງເຊັ່ນດຽວກັນ—ເປັນເຄື່ອງຊີ້ວ່າຄວາມອຸດົມສົມບູນທີ່ເກີດໂດຍບໍ່ຕ້ອງພະຍາຍາມໄດ້ຫຼຸດຖອຍ ແລະມະນຸດຕ້ອງພຶ່ງພາຄວາມພາກພຽນທີ່ມີວິໄນພາຍໃຕ້ການປົກຄອງອັນຊອບທໍາ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Moral and social conditions are linked to righteous governance and the balance of merit and demerit: as inauspiciousness increases (even as a subordinate ‘fourth part’), nature’s spontaneous abundance diminishes and human society must rely more on disciplined effort (cultivation), reflecting a step down from a higher yuga.
In Bhishma’s instruction on dharma and royal policy (daṇḍanīti), he describes a yuga-transition scenario: when the world’s moral balance shifts so that a portion of ‘aśubha’ trails the dominant ‘good,’ the age resembles the onset of Tretā, marked by the earth producing crops and herbs only through ploughing and sowing.