Shloka 71
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
जिन वस्तुओंको त्रिवर्गके अन्तर्गत बताया गया है, उनको भी यहाँ एकचित्त होकर सुनो। क्षय, स्थान और वृद्धि--ये ही त्रिवर्ग हैं तथा धर्म, अर्थ और काम--इनको परम त्रिवर्ग कहा गया है। इन सबका समयानुसार सेवन करना चाहिये। राजा धर्मके अनुसार चले तो वह पृथ्वीका दीर्घकालतक पालन कर सकता है ।। अस्मिन्नर्थे च श्लोकौ द्वौ गीतावड्धिरसा स्वयम् । यादवीपुत्र भद्रं ते तावपि श्रोतुमहसि,पृथापुत्र युधिष्ठिर! तुम्हारा कल्याण हो। इस विषयमें साक्षात् बृहस्पतिजीने जो दो श्लोक कहे हैं, उन्हें भी तुम सुनो
bhīṣma uvāca |
trivargāntargatā ye 'rthā uktāḥ, tān apihaikacitto niśāmaya |
kṣayaḥ sthānaṁ ca vṛddhiś ca—eṣa eva trivargaḥ; dharmo 'rthaḥ kāmaś ca—ete paramas trivargaḥ |
teṣāṁ sarveṣāṁ kālena sevanaṁ kartavyam |
rājā dharmānusārī syāt, sa pṛthivīṁ dīrghakālaṁ pālayituṁ śaknoti ||
asminn arthe ca ślokau dvau gītau bṛhaspatinā svayam |
yādavīputra, bhadraṁ te; tāv api śrotum arhasi, pṛthāputra yudhiṣṭhira ||
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງຟັງດ້ວຍໃຈອັນເອກະຈິດ ເຖິງສິ່ງທີ່ຖືກກ່າວວ່າຢູ່ໃນເປົ້າໝາຍສາມປະການ. ຄວາມເສື່ອມ, ຄວາມຕັ້ງມັ່ນ, ແລະຄວາມເຈີຣິນ—ນີ້ແມ່ນຕຣິຍາດໜຶ່ງ; ແລະ dharma, artha, kāma—ນີ້ເອີ້ນວ່າຕຣິຍາດສູງສຸດ. ທັງໝົດນີ້ຄວນປະພຶດຕາມເວລາແລະການການ. ຖ້າກະສັດປະພຶດຕົນສອດຄ່ອງກັບ dharma ກໍຈະສາມາດຄຸ້ມຄອງແຜ່ນດິນໄດ້ຍາວນານ. ໃນປະເດັນນີ້ ໂອ ບຸດແຫ່ງປຣິຖາ ຢຸທິສຖິຣະ—ຂໍໃຫ້ເຈົ້າມີຄວາມສຸກ—ຈົ່ງຟັງອີກສອງຄຳກອນທີ່ພຣະບຣິຫັສປະຕິ (Bṛhaspati) ກ່າວໄວ້ໂດຍກົງ.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that a ruler must understand and regulate the triads of life—especially dharma, artha, and kāma—by pursuing each at the proper time. Governance grounded in dharma enables long and stable protection of the realm.
In the Shanti Parva dialogue on kingship and ethics, Bhishma continues instructing Yudhishthira. He introduces a framework of triads and then signals that he will support the point by quoting two authoritative verses attributed to Brihaspati.