Previous Verse
Next Verse

Shloka 64

Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)

पणवानकशडूखानां भेरीणां च युधिष्ठिर । उपार्जनं च द्रव्याणां परिमर्दश्च॒ तानि षघट्‌,युधिष्ठिर! ढोल, नगारे, शंख, भेरी आदि रणवाद्योंको बजाने, मणि, पशु, पृथ्वी, वस्त्र, दास-दासी तथा सुवर्ण--इन छः प्रकारके द्रव्योंका अपने लिये उपार्जन करने तथा शत्रुपक्षकी इन वस्तुओंका विनाश कर देनेका भी इस शास्त्रमें उल्लेख है

bhīṣma uvāca | paṇavānakaśaṅkhānāṁ bherīṇāṁ ca yudhiṣṭhira | upārjanaṁ ca dravyāṇāṁ parimardaś ca tāni ṣaṭ ||

ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ຢຸທິສຖິຣະ, ຄຳສອນນີ້ຍັງເວົ້າເຖິງການຕີເຄື່ອງດົນຕີສົງຄາມ—ກອງ, ກອງໃຫຍ່, ສັງຂ໌, ແລະ ກອງເບຣີ—ແລະການສະສົມຊັບສິນຫົກປະເພດເພື່ອຕົນເອງ, ພ້ອມທັງການບີບທຳລາຍຊັບພະຍາກອນເຫຼົ່ານັ້ນເມື່ອມັນເປັນຂອງຝ່າຍສັດຕູ.”

पणवानकशडूखानाम्of (the) paṇava-drums, ānaka-drums, and śaḍūkha-instruments
पणवानकशडूखानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपणव + आनक + शडूख
FormMasculine, Genitive, Plural
भेरीणाम्of kettle-drums (bherīs)
भेरीणाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभेरी
FormFeminine, Genitive, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
युधिष्ठिरO Yudhiṣṭhira
युधिष्ठिर:
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Vocative, Singular
उपार्जनम्acquisition, earning
उपार्जनम्:
Karta
TypeNoun
Rootउपार्जन
FormNeuter, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
द्रव्याणाम्of goods/wealth; of valuables
द्रव्याणाम्:
Karma
TypeNoun
Rootद्रव्य
FormNeuter, Genitive, Plural
परिमर्दःdestruction, crushing, suppression
परिमर्दः:
Karta
TypeNoun
Rootपरिमर्द
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
तानिthose (things)
तानि:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Plural

भीष्म उवाच

B
Bhishma
Y
Yudhishthira
P
paṇava (drum)
Ā
ānaka (kettledrum)
Ś
śaṅkha (conch)
B
bherī (war-drum)

Educational Q&A

Bhishma frames warfare and governance as involving both disciplined martial communication (sounding war-instruments) and economic strategy: securing key resources for one’s own side while, when necessary in conflict, depriving the enemy of those same supports. The ethical context is rājadharma—actions aimed at protecting the realm and maintaining order, not mere cruelty.

In Shanti Parva, Bhishma instructs King Yudhishthira on duties of kingship and policy. Here he briefly lists war-instruments and mentions acquiring and destroying categories of material resources, indicating that the śāstra (treatise on governance/war) includes practical guidance on both signaling in battle and managing the material foundations of power.