Shloka 58
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
विसर्गो<र्थस्य धर्मार्थ कामहैतुकमुच्यते । चतुर्थ व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्,भाँति-भाँतिकी दुश्चेष्ठा, अपने सेवकोंकी जीविकाका विचार, सबके प्रति सशडक रहना, प्रमादका परित्याग करना, अप्राप्त वस्तुको प्राप्त करना, प्राप्त हुई वस्तुको सुरक्षित रखते हुए उसे बढ़ाना और बढ़ी हुई वस्तुका सुपात्रोंको विधिपूर्वक दान देना--यह धनका पहला उपयोग है। धर्मके लिये धनका त्याग उसका दूसरा उपयोग है, कामभोगके लिये उसका व्यय करना तीसरा और संकट-निवारणके लिये उसे खर्च करना उसका चौथा उपयोग है। इन सब बातोंका उस ग्रन्थमें भलीभाँति वर्णन किया गया है
bhīṣma uvāca | visargo 'rthasya dharmārtha-kāma-haitukam ucyate | caturthaṁ vyasanāghāte tathaivātrānubarṇitam |
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ການແຈກຈ່າຍເງິນທອງໃຫ້ຖືກທາງ ຖືກປະກາດວ່າມີເປົ້າໝາຍສາມປະການ—ທັມມະ (ໜ້າທີ່ອັນຊອບທຳ), ອັດຖະ (ປະໂຫຍດແຫ່ງຊີວິດ), ແລະ ກາມະ (ຄວາມສຸກອັນຊອບຄວນ). ຍັງມີການໃຊ້ປະໂຫຍດທີ່ສີ່ອີກຄື ການໃຊ້ເພື່ອປ້ອງກັນໄພພິບັດ. ດັ່ງນັ້ນ ເງິນທອງຄວນໃຊ້ກ່ອນອື່ນເພື່ອຫຼ້ຽງຊີບ ແລະເສີມກຳລັງການດຳລົງຊີວິດຂອງຕົນ ພ້ອມທັງຜູ້ພຶ່ງພາ, ໃຫ້ປະພຶດດ້ວຍຄວາມລະມັດລະວັງແລະວິໄນ, ເພື່ອໄດ້ມາຊຶ່ງສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້, ເພື່ອປົກປ້ອງແລະເພີ່ມພູນສິ່ງທີ່ໄດ້ມາແລ້ວ, ແລະເພື່ອບໍລິຈາກຊັບທີ່ເພີ່ມຂຶ້ນນັ້ນ ຕາມຫຼັກການ ໃຫ້ແກ່ຜູ້ຄວນຮັບ. ຕໍ່ມາ ການສະຫຼະຊັບເພື່ອທັມມະແມ່ນການໃຊ້ທີ່ສອງ; ການໃຊ້ເພື່ອຄວາມສຸກແມ່ນທີ່ສາມ; ແລະການໃຊ້ເພື່ອຂັບໄລ່ຄວາມທຸກໃນຍາມອັນຕະລາຍແມ່ນທີ່ສີ່».
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Wealth should be applied purposefully: (1) to secure and grow one’s livelihood and responsibilities, including disciplined vigilance and proper giving; (2) to be sacrificed for dharma; (3) to be spent for legitimate enjoyment; and (4) to be used to avert or remedy calamity. Ethical stewardship, not mere accumulation, is the standard.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and right conduct, Bhishma teaches Yudhiṣṭhira principles of artha-śāstra-like prudence—how a ruler/householder should deploy wealth across duty, welfare, enjoyment, and emergency relief.