Shloka 29
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
तत्पश्चात् कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिरने मन-ही-मन दुखी हो दोनों नेत्रोंमें आँसू भरकर धीरेसे भीष्मजीके चरण छूए और कहा--'पितामह! इस समय भगवान् सूर्य अपनी किरणोंद्वारा पृथ्वीके रसका शोषण करके अस्ताचलको जा रहे हैं; इसलिये अब मैं कल आपसे अपना संदेह पूछूँगा' ।।
tataḥ paścāt kurūśreṣṭha yudhiṣṭhiro manasā manasi duḥkhī bhūtvā netrābhyāṃ aśrūṇi pūrayitvā śanaiḥ bhīṣmasya caraṇau spṛṣṭvā uvāca— “pitāmaha! asmin samaye bhagavān sūryaḥ sva-kiraṇaiḥ pṛthivyā rasoṣaṇaṃ kṛtvā astācalaṃ gacchati; tasmād adya na pṛcchāmi, śvaḥ tvāṃ mama saṃśayaṃ pṛcchāmi.” tato dvijātīn abhivādya keśavaḥ kṛpaś ca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ | pradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ tato rathān āruruhur mudānvitāḥ ||
ຫຼັງຈາກນັ້ນ ຢຸທິສຖິຣະ—ຜູ້ປະເສີດໃນຫມູ່ກຸຣຸ—ໂສກເສົ້າຢູ່ໃນໃຈ ນ້ຳຕາເຕັມຕາ ໄດ້ແຕະຕີນພີສະມະຢ່າງອ່ອນໂຍນ ແລະກ່າວວ່າ: “ພິຕາມະຫະ! ໃນເວລານີ້ ພະອາທິດຜູ້ປະເສີດ ກຳລັງດູດເອົາຄວາມຊຸ່ມຊື່ນແຫ່ງແຜ່ນດິນດ້ວຍລຳແສງ ແລະກຳລັງໄປສູ່ພູທາງຕາເວັນຕົກເພື່ອຕົກ. ດັ່ງນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈະຖາມຄວາມສົງໄສຂອງຂ້າພະເຈົ້າໃນມື້ອື່ນ.” ຕໍ່ມາ ເກສະວະ (ກຣິສນະ), ກຣິປະ, ແລະ ຢຸທິສຖິຣະ ພ້ອມຜູ້ອື່ນໆ ໄດ້ນົບນ້ອມຕໍ່ພວກພຣາຫມັນຜູ້ເກີດສອງຄັ້ງ (ທະວິຊະ) ແລະເດີນວຽນຂວາ (ປະທັກສິນາ) ຮອບພີສະມະ ບຸດແຫ່ງແມ່ນ້ຳໃຫຍ່ (ຄື ຄັງຄາ) ແລ້ວຂຶ້ນລົດສົງຄາມດ້ວຍໃຈສະຫງົບແລະຍິນດີ.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dhārmic conduct around learning: reverence to elders and teachers, and sensitivity to proper time. Yudhiṣṭhira restrains his questioning at sunset—an inauspicious or unsuitable moment for extended instruction—and instead honors Bhīṣma, indicating that ethical inquiry should be pursued with humility, decorum, and attention to circumstance.
Yudhiṣṭhira, sorrowful, bows to Bhīṣma and postpones his question until the next day because the sun is setting. Then Kṛṣṇa, Kṛpa, and the Pāṇḍavas salute the Brahmins, circumambulate Bhīṣma (son of Gaṅgā), and return to their chariots.