Shloka 75
Atithi-prāpti and the Brāhmaṇa’s Deliberation on Triadic Dharma (अतिथिप्राप्तिः धर्मत्रयविचारश्च)
यतोऊहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात् त्रिगुणो महान् | तस्मात् परतरो यो सौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पित:,'पूर्वकालमें अव्यक्त प्रकृतिसे जो त्रिगुणात्मक महान् अहंकार प्रकट हुआ था, उससे अत्यन्त परे जिसकी स्थिति है, वह समष्टि चेतन क्षेत्रज्ञ माना गया है
yato'haṃ prasṛtaḥ pūrvam avyaktāt triguṇo mahān | tasmāt parataro yo'sau kṣetrajña iti kalpitaḥ ||
ຈາກປຣະກຣິຕິອັນບໍ່ປາກົດ (ອະວະຍັກຕະ) ໄດ້ແຜ່ອອກກ່ອນເປັນອົງປະກອບໃຫຍ່ ອັນເປັນສາມປະການດ້ວຍຄຸນະທັງສາມ—ແລ້ວປະກົດເປັນ ‘ຂ້ອຍ’ (ອະຫັງກາຣະ). ແຕ່ເຫນືອກວ່ານັ້ນຍັງມີຜູ້ໜຶ່ງທີ່ສະຖານະສູງກວ່າ—ຖືກຄິດເປັນ ‘ຜູ້ຮູ້ແຫ່ງສະໜາມ’ (ເກສະຕຣະຊະນະ) ຜູ້ມີຈິດຮູ້ທົ່ວສາກົນ.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes levels of reality: from unmanifest Prakṛti arises the guṇa-based cosmic principle and the ‘I’-sense, but beyond these evolutes is the higher conscious principle—the universal kṣetrajña—identified as the true knower and basis of experience.
Vaiśampāyana continues a doctrinal exposition in Śānti Parva, presenting a Sāṅkhya-like account of cosmic emergence and then pointing beyond material principles to the supreme conscious knower (kṣetrajña) as the culminating reference point for understanding self and liberation.