Shloka 23
Adhyāya 33 — Yudhiṣṭhira’s Post-Conflict Remorse and Inquiry on Āśrama Discipline (शोक-विमर्शः, आश्रम-जिज्ञासा)
जैसे लोहार या बढ़ईका बनाया हुआ यन्त्र सदा उसके चालकके अधीन रहता है, उसी प्रकार यह सारा जगत् कालयुक्त कर्मकी प्रेरणासे ही सचेष्ट हो रहा है ।। पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्तत: । यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ,प्राणी किसी व्यक्त कारणके बिना ही दैवात् उत्पन्न होता है और दैवेच्छासे ही अकस्मात् उसका विनाश हो जाता है। यह सब देखकर शोक और हर्ष करना व्यर्थ है
vyāsa uvāca | yathā lohakāraḥ sūtrakāraḥ vā kṛtaṃ yantraṃ sadā tasya cālakasyādhīnaṃ tiṣṭhati, tathā idaṃ sarvaṃ jagat kālayukta-karma-preraṇayāiva saceṣṭaṃ bhavati || puruṣasya hi dṛṣṭvemām utpattim animittataḥ | yadṛcchayā vināśaṃ ca śoka-harṣāv anarthakau ||
ວະຍາສະ ກ່າວວ່າ: ເຫມືອນອຸປະກອນທີ່ຊ່າງເຫຼັກ ຫຼືຊ່າງໄມ້ສ້າງໄວ້ ຍ່ອມຢູ່ໃຕ້ອຳນາດຜູ້ຄວບຄຸມຢູ່ເສມອ; ສະນັ້ນແຫຼະ ໂລກທັງປວງນີ້ຖືກເຮັດໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວແຕ່ໂດຍແຮງຜັກດັນຂອງກຳທີ່ປະກົບກັບກາລະ (ເວລາ) ເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອເຫັນວ່າ ການເກີດຂອງຄົນເກີດຂຶ້ນໂດຍບໍ່ມີເຫດປັດໃຈອັນຊັດເຈນ ແລະຄວາມພິນາດກໍມາຢ່າງກະທັນຫັນດ້ວຍຄວາມບັງເອີນ, ຄວາມໂສກ ແລະຄວາມຍິນດີກໍກາຍເປັນສິ່ງບໍ່ມີປະໂຫຍດ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches equanimity: since worldly events proceed under the prompting of Time and the momentum of action, and since birth and death appear to occur without a clearly graspable cause, excessive grief or elation is ethically unhelpful; one should act rightly while remaining inwardly steady.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa offers a philosophical analogy—like a machine controlled by its operator—to explain how the world’s activity is driven by Kāla and karma, advising the listener to abandon futile emotional extremes.