Shloka 16
Adhyāya 33 — Yudhiṣṭhira’s Post-Conflict Remorse and Inquiry on Āśrama Discipline (शोक-विमर्शः, आश्रम-जिज्ञासा)
न त्वं हन्ता न भीमो<यं नार्जुनो न यमावपि । काल: पर्यायधर्मेण प्राणानादत्त देहिनाम्,न तुम, न भीमसेन, न अर्जुन और न नकुल-सहदेव ही उनका वध करनेवाले हैं। कालने बारी-बारीसे आकर अपने नियमके अनुसार उन सभी देहधारियोंके प्राण लिये हैं
na tvaṁ hantā na bhīmo ’yaṁ nārjuno na yamāv api | kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇān ādatta dehinām ||
ວະຍາສະ ກ່າວວ່າ: «ບໍ່ແມ່ນເຈົ້າເປັນຜູ້ສັງຫານ; ບໍ່ແມ່ນພີມະນີ້; ບໍ່ແມ່ນອາຣະຈຸນ; ແລະບໍ່ແມ່ນລູກຝາແຝດຂອງມາດຣີ. ກາລະ—ເວລາ—ເຄື່ອນໄປຕາມລຳດັບກົດຂອງຕົນ ແລ້ວຍຶດເອົາລົມຫາຍໃຈແຫ່ງຊີວິດຂອງຜູ້ມີຮ່າງກາຍ. ດັ່ງນັ້ນ ຢ່າຜູກຄວາມຜິດໄວ້ກັບບຸກຄົນ ດັ່ງວ່າເຂົາເປັນເຫດສຸດທ້າຍ; ເພາະຊະຕາກຳທີ່ຄ່ອຍໆເປີດເຜີຍຜ່ານເວລານັ້ນ ເປັນຜູ້ກຳກັບການຈາກໄປຂອງຊີວິດ.»
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse shifts ultimate causality from individual warriors to Kāla (Time): lives end according to an impersonal cosmic order. Ethically, it counsels restraint in self-blame and hatred, urging a dharmic understanding that personal agency operates within a larger law of time and destiny.
Vyāsa addresses a listener burdened by the idea of having ‘killed’ others (in the war context). He clarifies that neither the addressed person nor Bhīma, Arjuna, or the twins are the ultimate slayers; rather, Time, arriving in due sequence, takes the life-breath of embodied beings.