Shloka 104
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
जैसे प्रत्यक्ष दर्शनमें ये तीन हेतु हैं, उसी प्रकार अन्यान्य ज्ञान और ज्ञेयमें भी तीन-तीन हेतु जानने चाहिये। ज्ञान और ज्ञातव्य विषयोंके बीचमें किसी ज्ञानेन्द्रियके अतिरिक्त मन नामक एक दूसरा गुण भी रहता है, जिससे यह जीवात्मा किसी विषयमें भले-बुरेका निश्चय करनेके लिये विचार करता है ।।
yathā pratyakṣa-darśane ime trayo hetavaḥ, tathā anyeṣv api jñāna-jñeyayoḥ trīn trīn hetūn vijānīyāt. jñāna-jñātavya-viṣayayoḥ madhye indriyebhyaḥ pṛthag manaḥ nāma dvitīyo guṇaḥ api tiṣṭhati, yena ayam jīvātmā viṣayeṣu śubha-aśubha-viniścayārthaṃ vicārayati. dvādaśas tv aparaḥ tatra buddhiḥ nāma guṇaḥ smṛtaḥ, yena saṃśaya-pūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati.
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ເຊັ່ນທີ່ການຮັບຮູ້ໂດຍກົງອາໄສເຫດສາມປະການ, ໃນຮູບແບບການຮູ້ອື່ນໆ ແລະ ໃນສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ ກໍຄວນຮັບຮູ້ວ່າມີເຫດສາມປະການເຊັ່ນກັນ. ລະຫວ່າງຄວາມຮູ້ ແລະ ວັດຖຸຂອງມັນ, ນອກເໜືອຈາກອິນຊີຮັບຮູ້, ຍັງມີປັດໃຈອື່ນຊື່ວ່າ ‘ໃຈ’ (mind); ໂດຍມັນ ອັດຕາຜູ້ມີຊີວິດຈຶ່ງພິຈາລະນາເພື່ອຕັດສິນວ່າ ສິ່ງໃດດີ ຫຼື ຊົ່ວ ໃນເລື່ອງໃດໜຶ່ງ. ແລະຍັງມີອີກປັດໃຈໜຶ່ງ—ປັດໃຈທີ່ສິບສອງ—ທີ່ຈື່ຈຳກັນວ່າ ‘ປັນຍາ/ພຸດທິ’ (buddhi): ໂດຍມັນ ເມື່ອເກີດຄວາມສົງໄສຕໍ່ສິ່ງທີ່ຄວນເຂົ້າໃຈ ຄົນຈຶ່ງບັນລຸຂໍ້ສະຫຼຸບອັນໝັ້ນຄົງ»។
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Cognition is explained through distinct inner faculties: the mind (manas) deliberates about an object—especially regarding good and bad—while the intellect (buddhi) resolves doubt and reaches a firm determination. This analysis extends the idea that knowledge depends on multiple causal factors, not merely the senses.
In Shanti Parva’s instructional discourse, Bhishma continues a philosophical explanation to Yudhishthira, classifying the components involved in knowing. He distinguishes the roles of the senses, mind, and intellect as part of a broader enumeration of factors (guṇas/tattvas) used to understand ethical judgment and certainty.