Shloka 5
अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् | नित्यत्वाच्चाक्षरत्वाच्च क्षरत्वान्न तवनन््यथा,इस कारणसे प्रकृतिको अचेतन माना गया है। क्षर अर्थात् विनाशी होनेके कारण वह जडके सिवा और कुछ हो ही नहीं सकती। इधर नित्य तथा अक्षर (अविनाशी) होनेके कारण पुरुष चेतन है
anena kāraṇenaitad avyaktam syād acetanam | nityatvāc cākṣaratvāc ca kṣaratvān na tavan anyathā ||
ຍາຊະນະວັນກະຍະ ກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍເຫດນີ້ ອະວະຍັກຕະ (ປຣະກຣິຕິ) ຈຶ່ງຖືກເຂົ້າໃຈວ່າ ບໍ່ມີຈິດຮູ້. ເພາະມັນເປັນ ‘ກະສະຣະ’ (kṣara) ຄື ສິ່ງທີ່ເສື່ອມສະລາຍ ມັນຈຶ່ງບໍ່ອາດເປັນຫຍັງນອກຈາກສານວັດຖຸອັນເຉື່ອນໄຫວຕາມກົດ. ແຕ່ປຸຣຸສະ ເພາະເປັນນິດທິ ແລະ ‘ອັກສະຣະ’ (akṣara) ບໍ່ເສື່ອມສະລາຍ ຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີຈິດຮູ້».
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes Prakṛti (the Unmanifest) as insentient because it is perishable and changeable (kṣara), while Puruṣa is conscious because it is eternal and imperishable (nitya, akṣara). This supports a metaphysical dualism used for discernment leading toward liberation.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, the sage Yājñavalkya explains to his interlocutor the criteria by which one identifies Prakṛti as inert and Puruṣa as conscious, clarifying the foundational categories for spiritual discrimination and ethical steadiness.