Shloka 19
ब्रह्मघोष-प्रवर्तनम्, अनध्याय-नियमः, वायु-मार्ग-वर्णनम्
Restoring Vedic Recitation, the Anadhyaya Rule, and the Taxonomy of Winds
साधारण मनुष्य इनके सहवास और निवासको कभी ठीक-ठीक समझ नहीं पाते। जो इन दोनोंके स्वरूपको अन्यथा जानते हैं अर्थात् प्रकृति और पुरुषको एक दूसरेसे भिन्न नहीं जानते हैं उनकी दृष्टि ठीक नहीं है। वे अवश्य ही बार-बार घोर नरकमें पड़ते हैं ।।
sādhāraṇā manuṣyā imeṣāṃ sahavāsa-nivāsau kadācit yathāvat na vijānanti | ye tu tayor ubhayor svarūpam anyathā jānanti—prakṛtiṃ puruṣaṃ ca parasparaṃ bhinnaṃ na jānanti—teṣāṃ dṛṣṭiḥ samyak na bhavati | te niyataṃ punaḥ punaḥ ghora-narakeṣu patanti || sāṅkhya-darśanam etat te pari-saṅkhyānam uttamam | evaṃ hi pari-saṅkhyāya sāṅkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ ||
ຢາຊະນະວັນກະຍະ ກ່າວວ່າ: ຄົນທົ່ວໄປບໍ່ອາດແຍກແຍະໃຫ້ຖືກຕ້ອງເຖິງສະພາບແທ້ຂອງການຢູ່ຮ່ວມ ແລະການພັກອາໄສຮ່ວມກັນຂອງສອງສິ່ງນີ້—ປຣະກຣິຕິ (Prakṛti) ແລະ ປຸຣຸສະ (Puruṣa). ຜູ້ໃດທີ່ເຂົ້າໃຈຜິດ ບໍ່ຮູ້ວ່າປຣະກຣິຕິ ແລະ ປຸຣຸສະ ແມ່ນຕ່າງກັນ ທັດສະນະຂອງຜູ້ນັ້ນບໍ່ຖືກ; ເຂົາຈະຕົກສູ່ນະລົກອັນນ່າຢ້ານ ຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳອີກ. ນີ້ແມ່ນຄຳສອນສາງຂະຍະ (Sāṅkhya) ທີ່ຂ້າໄດ້ອະທິບາຍໃຫ້ເຈົ້າ—ເປັນການນັບຄຳນວນວິເຄາະອັນສູງສຸດ. ເມື່ອຮູ້ແຈ້ງດັ່ງນີ້ ຜູ້ຮູ້ສາງຂະຍະຈຶ່ງບັນລຸ ກະຍວັນຍະ (kaivalya) ຄືການຫຼຸດພົ້ນອັນສົມບູນ.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Right knowledge requires discriminating Prakṛti (nature/matter) from Puruṣa (conscious witness). Confusing them is a philosophical error that leads to repeated suffering, while correct analytical discernment (Sāṅkhya parisaṅkhyāna) culminates in kaivalya—liberation.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is expounding Sāṅkhya-style analysis to his listener(s), warning against mistaken metaphysical identification and presenting discriminative knowledge as the path to freedom.