Shloka 16
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
मनश्ष्रति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रिये:
manas śrati rājendra cāritaṁ sarvam indriyaiḥ | rājendra! mana indriyair dvārā sañcālitaḥ sarva-viṣayān prati gacchati | indriyāṇi tān viṣayān na paśyanti; mana eva tān nirantaraṁ paśyati | cakṣuḥ manasaḥ sahāyenaiva rūpa-darśanaṁ karoti, na sva-śaktyā ||
ຍາຊະນະວັນກະລະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ເສັ້ນທາງແຫ່ງປະສົບການທັງປວງ ຖືກຄອບຄອງໂດຍໃຈ ໃນຄວາມສຳພັນກັບອິນທຣີຍະ. ໃຈໃຊ້ອິນທຣີຍະເປັນເຄື່ອງມື ແລ້ວເຄື່ອນໄປຫາວັດຖຸທັງຫຼາຍທີ່ຮັບຮູ້ໄດ້. ອິນທຣີຍະເອງບໍ່ໄດ້ ‘ເຫັນ’ ວັດຖຸເຫຼົ່ານັ້ນຢ່າງແທ້ຈິງ; ເປັນໃຈເທົ່ານັ້ນທີ່ຈັບຮູ້ມັນຢູ່ເລື້ອຍໆ. ແມ່ນແຕ່ຕາກໍເຫັນຮູບໄດ້ກໍດ້ວຍການຮ່ວມມືຂອງໃຈ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອໍານາດອິດສະຫຼະຂອງຕົນ.»
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Perception is fundamentally a function of the mind: the senses are merely channels, while the mind is the true apprehender. Ethical self-mastery therefore requires disciplining the mind, not merely restraining the external organs.
In a didactic exchange in Śānti Parva, Yājñavalkya instructs the king on the psychology of cognition—explaining how the mind, operating through the senses, engages objects, and how even sight depends on mental attention.