Shloka 11
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
राजन! मैंने तुम्हारे समक्ष यथार्थरूपसे विद्यासहित अविद्याका विशेषरूपसे वर्णन किया है। अब जो क्षर और अक्षर तत्त्व कहे गये हैं; उनके विषयमें मुझसे सुनो ।।
rājan! mayā tava samakṣaṃ yathārtharūpeṇa vidyāsahitā avidyā viśeṣarūpeṇa varṇitā. idānīṃ ye kṣara-akṣara-tattve uktau, tayoḥ viṣaye mattaḥ śṛṇu. ubhāv evākṣarāv uktāv ubhāv etāv anākṣarau. kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yāthātathyaṃ tu jñānataḥ.
ວາສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະຣາຊາ, ຂ້ອຍໄດ້ວາງໄວ້ຕໍ່ໜ້າເຈົ້າແລ້ວ ຕາມຮູບແທ້ ທັງວິທະຍາ ແລະ ອະວິທະຍາ ໂດຍແຍກແຈ້ງລັກສະນະພິເສດຂອງມັນ. ບັດນີ້ ຈົ່ງຟັງຈາກຂ້ອຍ ກ່ຽວກັບຫຼັກການທີ່ເອີ້ນວ່າ ກສະຣະ (ອັນເສື່ອມ) ແລະ ອະກສະຣະ (ອັນບໍ່ເສື່ອມ). ໃນທັດສະນະສາງຂະຍະ, ທັງປຣະກຣິຕິ ແລະ ປຸຣຸສະ ຖືກເອີ້ນວ່າ ‘ອະກສະຣະ’ ແຕ່ກໍຖືກກ່າວວ່າ ‘ກສະຣະ’ ດ້ວຍ. ຂ້ອຍຈະອະທິບາຍ ຕາມຄວາມເຂົ້າໃຈຂອງຂ້ອຍ ເຖິງເຫດຜົນທີ່ແທ້ຈິງຂອງສິ່ງນີ້—ຢ່າງຊື່ສັດ ແລະ ຕາມຄວາມເປັນຈິງ».
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Vasiṣṭha prepares to resolve an apparent contradiction: Sāṅkhya calls both Prakṛti and Puruṣa ‘akṣara’ (imperishable), yet they are also described as ‘kṣara’ (perishable). The teaching points to careful definition—what is ‘imperishable’ in one sense (as enduring principles) may still be ‘perishable’ in another (as involved with change, manifestation, or conditioned description).
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha addresses a king and continues a philosophical discourse. Having already distinguished knowledge and ignorance, he now turns to the kṣara/akṣara doctrine and promises to explain, from his understanding, why Sāṅkhya language can apply both labels to Prakṛti and Puruṣa.