Shloka 44
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
पज्चविंशो<प्रकृत्यात्मा बुध्यमान इति स्मृत:ः । यदा तु बुध्यते55त्मानं तदा भवति केवल:,वह पचीसवाँ प्रकृतिरूप नहीं है। उससे सर्वथा भिन्न ज्ञानस्वरूप माना गया है। जब वह अपने-आपको प्रकृतिसे भिन्न नित्यचिन्मय जान लेता है, उस समय केवल हो जाता है अर्थात् अपने विशुद्ध परब्रह्मरूपमें स्थित हो जाता है
pañcaviṁśo ’prakṛtyātmā budhyamāna iti smṛtaḥ | yadā tu budhyate ’tmānaṁ tadā bhavati kevalaḥ ||
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ຫຼັກການທີ່ຊາວສາງຂະຍະນັບເປັນອັນທີ 25 — ອາດຕະມັນ (Self) — ຖືກຈື່ຈຳວ່າເປັນ “ຜູ້ຮູ້” ແລະບໍ່ແມ່ນສະພາບຂອງ ປຣະກຣິຕິ (Prakṛti). ແຕ່ເມື່ອມັນຕື່ນຮູ້ຕໍ່ຕົນເອງຢ່າງແທ້ຈິງ ເຫັນຊັດວ່າຕົນແຕກຕ່າງຈາກປຣະກຣິຕິໂດຍສິ້ນເຊີງ ຈຶ່ງກາຍເປັນ “ເກວະລະ” (kevala) — ຢືນຢູ່ໂດດດ່ຽວໃນຄວາມບໍລິສຸດຂອງຕົນ ສະຖິດໃນພຣະພຣະມັນສູງສຸດອັນບໍ່ມີມົນທິນ».
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The Ātman (Puruṣa), counted as the 25th principle, is not a product of Prakṛti. Liberation (kevalatva/kaivalya) arises when one directly realizes the Self as distinct from Prakṛti and abides in its own pure consciousness.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vasiṣṭha instructs on metaphysical discrimination: he defines the Self as the knowing principle beyond material nature and states that true realization culminates in ‘kevala’—the Self’s independent, purified establishment in Brahman.