Shloka 38
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
जब यह पुरुष पचीसतवें तत्त्वस्वरूप परमात्मामें स्थित हो जाता है, तब उसकी स्थिति उत्तम बतायी जाती है--वह ठीक बर्ताव करता है, ऐसा माना जाता है। एकत्वका बोध ही ज्ञान है और नानात्वका बोध ही अज्ञान है ।।
tattvanistattvayor etat pṛthag eva nidarśanam | pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ ||
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ນີ້ແມ່ນເຄື່ອງໝາຍອັນແຈ້ງຊັດ ທີ່ຄວນເຂົ້າໃຈວ່າ ‘ຕັດຕະວະ’ (tattva) ແລະ ‘ບໍ່ແມ່ນຕັດຕະວະ’ (non-tattva) ແຍກອອກຈາກກັນ. ນັກປັນຍາບາງພວກປະກາດວ່າ ຊຸດຫຼັກການຍີ່ສິບຫ້າທັງໝົດແມ່ນ ‘ຕັດຕະວະ’; ອີກພວກໜຶ່ງເອີ້ນຫຼັກການຍີ່ສິບສີ່ອັນບໍ່ມີຈິດຮູ້ ວ່າ ‘ຕັດຕະວະ’ ແລະເຫັນວ່າ ອັນທີ່ຍີ່ສິບຫ້າ—ອາດຕະມັນສູງສຸດຜູ້ມີຈິດຮູ້—ແມ່ນ ‘ບໍ່ແມ່ນຕັດຕະວະ’, ຄືຢູ່ເຫນືອ ແລະແຕກຕ່າງຈາກໝວດທີ່ເສື່ອມສະລາຍ. ການຮູ້ຄວາມເປັນໜຶ່ງແມ່ນປັນຍາ; ການເຫັນຄວາມຫຼາກຫຼາຍເປັນສຸດທ້າຍແມ່ນອະວິຊາ. ເມື່ອບຸກຄົນຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມເປັນຈິງອັນທີ່ຍີ່ສິບຫ້ານັ້ນ ສະພາບຂອງເຂົາຖືກກ່າວວ່າຍອດຢ້ຽມ ແລະການປະພຶດຂອງເຂົາຖືກເຫັນວ່າຖືກຕ້ອງແທ້».
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between perishable categories (tattvas as analyzable principles) and the transcendent conscious reality. Some count 25 principles as tattva; others treat the 24 insentient evolutes as tattva and the 25th, the Supreme Self, as beyond them. Ethically, true right conduct is grounded in abiding in that highest reality; unity (ekatva) is knowledge, while taking multiplicity as ultimate is ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha is teaching a listener about metaphysical discernment and its moral consequence: recognizing the Supreme Self as distinct from changing constituents leads to an ‘excellent state’ and proper conduct.