Shloka 41
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मक: । गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणं गुणसंज्ञितम्,यद्यपि सृष्टि और प्रलय प्रकृतिके ही धर्म हैं। पुरुष तो उनसे सर्वथा सम्बन्धरहित है तथापि उस प्रकृतिके संसर्गवश पुरुष भी उस सृष्टि और प्रलयरूप धर्मसे सम्बद्ध-सा जान पड़ता है। इन्द्रियोंका विषय न होनेपर भी इन्द्रियगोचर-सा हो जाता है तथा निर्गुण होनेपर भी गुणवान्-सा जान पड़ता है
sargapralayadharmiṇyā asargapralayātmakaḥ | gocare vartate nityaṃ nirguṇaṃ guṇasaṃjñitam ||
ວະສິດຖະ ກ່າວວ່າ: ການສ້າງແລະການດັບສູນເປັນທຳມະຊາດຂອງປຣະກຣິຕິ. ສ່ວນປຸຣຸສະ ໂດຍຄວາມເປັນຈິງ ບໍ່ຖືກແຕະຕ້ອງໂດຍການສ້າງແລະການດັບ. ແຕ່ເນື່ອງຈາກການຄົບຄືນກັບປຣະກຣິຕິ ມັນຈຶ່ງປາກົດຮາວກັບວ່າຖືກຜູກພັນກັບຂະບວນການນັ້ນ. ແມ່ນບໍ່ເປັນວັດຖຸໃຫ້ອິນຊີຮັບຮູ້ ແຕ່ກໍປາກົດຮາວກັບຢູ່ໃນຂອບເຂດອິນຊີ; ແມ່ນເຫນືອກວ່າຄຸນ (ກຸນະ) ແຕ່ກໍຖືກເອີ້ນຮາວກັບມີຄຸນ—ເປັນພຽງພາບລວງຈາກການສຳຜັດແລະຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດ ບໍ່ແມ່ນສະພາບແທ້ຂອງມັນ.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Creation and dissolution belong to Prakṛti, not to the true Self (Puruṣa). Because consciousness is associated with Prakṛti, it is mistakenly taken to be a doer/experiencer within the sensory world and described as possessing guṇas, though in reality it is beyond sense-objects and beyond qualities.
Vasiṣṭha is instructing about the distinction between Prakṛti and Puruṣa in a reflective, philosophical discourse of the Śānti Parva, clarifying how the Self seems entangled in worldly processes (sarga/pralaya, sense-experience, guṇas) due to association and misidentification.