Shloka 27
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
इन्द्रिय और इन्द्रियोंक विषय--ये सब-के-सब शरीरके भीतर स्थित हैं। मोक्ष परम दुर्लभ वस्तु है। इन सब बातोंको वेदोंके स्वाध्यायपूर्वक भलीभाँति समझ ले ।।
indriyāṇi ca indriyaviṣayāś ca sarve śarīrasya antar eva sthitāḥ. mokṣaḥ paramadurlabhaḥ. etad sarvaṃ vedānāṃ svādhyāyapūrvakaṃ samyag avagacchet. prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ; adhaś caivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ.
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ອິນທຣີຍະ ແລະ ວັດຖຸແຫ່ງອິນທຣີຍະທັງປວງ ລ້ວນສະຖິດຢູ່ໃນກາຍນີ້. ໂມກສະ ເປັນສິ່ງທີ່ຫາໄດ້ຍາກຢ່າງຍິ່ງ. ດັ່ງນັ້ນ ຄວນເຂົ້າໃຈເລື່ອງເຫຼົ່ານີ້ໃຫ້ລຶກຊຶ້ງ ໂດຍອາໄສການສຶກສາວິນັຍແຫ່ງເວດ. ຈົ່ງຮູ້ໃຫ້ແທ້ຈິງເຖິງກະແສຊີວິດ: ປຣານ (prāṇa), ອະປານ (apāna), ສະມານ (samāna), ວະຍານ (vyāna), ອຸດານ (udāna); ແລະຍັງມີລົມທີ່ເຄື່ອນລົງ ກັບລົມທີ່ເຄື່ອນຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ ປຣະວະຫະ (pravaha). ຈາກການແບ່ງເປັນ 7 ປະເພດຂອງວາຍຸນີ້ ຍັງເກີດການແບ່ງຍ່ອຍອອກໄປອີກ; ແລະດ້ວຍການພິຈາລະນາແບບນີ້ ຈຶ່ງຮູ້ຈັກຫຼາຍເສັ້ນທາງທີ່ບັນດາລະສີສອນໄວ້ເພື່ອການຫຼຸດພົ້ນ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation requires disciplined understanding: recognize that sensory experience is rooted within the body-mind system, and study the Vedic and yogic analysis of the vital airs (prāṇas). Mastery begins with clear knowledge of how prāṇa and the other vāyus function, supporting restraint and inner inquiry aimed at mokṣa.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on the means to peace and release. Here he shifts to an inner, yogic framework—mapping senses and vital winds—presenting a technical basis for self-control and contemplative practice.