Shloka 15
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
इन्द्रियाणि नरे पठच षष्ठं तु मन उच्यते । सप्तमीं बुद्धिमेवाहु: क्षेत्रज्ञ: पुनरष्टम:,मानव-शरीरमें पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ और छठा मन बताया जाता है। बुद्धिको सातवीं और क्षेत्रञको आठवाँ कहते हैं
indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate | saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaḥ punar aṣṭamaḥ ||
ພີສະມະອະທິບາຍໂຄງສ້າງພາຍໃນຂອງມະນຸດ: ມີອິນທຣີ (ອະວັຍະຮັບຮູ້) ຫ້າ, ແລະມະນະ (manas) ຖືກເວົ້າວ່າເປັນອົງທີ່ຫົກ. ພຸດທິ (buddhi) ເອີ້ນວ່າອົງທີ່ເຈັດ, ແລະ «ຜູ້ຮູ້ແຫ່ງສະໜາມ» (kṣetrajña)—ອາຕະມາຜູ້ມີສະຕິ ເປັນພະຍານເບິ່ງກາຍ ແລະການເຄື່ອນໄຫວຂອງມັນ—ຖືກປະກາດເປັນອົງທີ່ແປດ. ແນວຄິດທາງຈິດທຳຄື ຕ້ອງແຍກອາຕະມາອອກຈາກເຄື່ອງມືແຫ່ງການຮັບຮູ້ ແລະການຕັດສິນໃຈ ເພື່ອຄວບຄຸມອິນທຣີ ແລະກະທຳດ້ວຍຄວາມໝັ້ນຄົງ ແລະປັນຍາແຈ້ງຊັດ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A human being is analyzed into instruments (five senses, mind, intellect) and the true subject (kṣetrajña, the witnessing Self). Ethical mastery begins by recognizing that the Self is distinct from sensory impulses and mental fluctuations, enabling disciplined, discerning action.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma continues a philosophical-ethical exposition, classifying the components of the person to support teachings on self-control, right understanding, and the pursuit of peace and liberation after the war.