Shloka 11
धर्मलक्षण-प्रश्नः (Marks and Sources of Dharma) | Chapter 251: Inquiry into the Definition of Dharma
एकादशस्त्वनन्तात्मा स सर्व: पर उच्यते | व्यवसायात्तमिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् | कर्मानुमानादू विज्ञेय: स जीव: क्षेत्रसंज़्क:
ekādaśas tv anantātmā sa sarvaḥ para ucyate | vyavasāyātmikā buddhir mano vyākaraṇātmakam | karmānumānād u vijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrajña-saṃjñakaḥ avināśī ātmā ||
ພຣະວະຍາສະ ກ່າວວ່າ: “ຕັດຕະວະທີ 11 ແມ່ນອາດຕະອັນອະນັນຕະ—ຕົນອັນບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ. ນັ້ນຖືກປະກາດວ່າເປັນຄວາມເປັນຈິງທີ່ຄອບຄຸມທຸກສິ່ງ ແລະເປັນສູງສຸດ. ພຸດທິ (buddhi) ມີສະພາບເປັນການຕັດສິນອັນແນ່ນອນ; ສ່ວນມະນັດ (manas) ຖືກກ່າວວ່າເປັນຫຼັກການທີ່ວິເຄາະ ແລະດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງຫວັ່ນໄຫວໃນຄວາມສົງໄສ. ຈາກການອະນຸມານຕາມການກະທຳ—ເພາະກຳຕ້ອງມີຜູ້ຮູ້ແລະຜູ້ກະທຳ—ຄວນເຂົ້າໃຈວ່າມີອາດຕະອັນບໍ່ເສື່ອມສະລາຍ: ຊີວະທີ່ເອີ້ນວ່າ ‘ຜູ້ຮູ້ແຫ່ງສະໜາມ’ (kṣetrajña).”
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes buddhi (decisive intellect) from manas (analytical, doubt-prone mind) and argues that action implies a conscious knower and agent; therefore an imperishable Self exists, called the kṣetrajña (knower of the field/body).
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa continues a philosophical exposition on principles (tattvas), identifying the supreme eleventh principle as the infinite Self and explaining how reasoning from karma supports recognition of the kṣetrajña.