Shloka 24
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
जैसे मछली जलसे भिन्न है, फिर भी वे एक दूसरेसे संयुक्त रहते हैं। जैसे गूलर और उसके कीड़े एक दूसरेसे पृथक हैं तथापि परस्पर संयुक्त रहते हैं। उसी प्रकार बुद्धि और क्षेत्रञको भी समझना चाहिये ।।
īṣīkā vā yathā muñje pṛthak ca saha caiva ca | tathaiva sahitāv etāv anyonyasmin pratiṣṭhitau ||
ວະຍາສະກ່າວວ່າ: ເຫມືອນເສັ້ນໃຍອ້ອຍອ່ອນ (īṣīkā) ຢູ່ໃນລໍາຫຍ້າມຸນຈະ (muñja) ທີ່ແມ່ນແຍກຕ່າງຈາກລໍານັ້ນ ແຕ່ກໍຢູ່ຮ່ວມກັນ—ຄວນເຂົ້າໃຈຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງ ບຸດທິ (buddhi) ແລະ ກເສດຣະຊະນະ (kṣetrajña) ຜູ້ຮູ້ແຫ່ງສະໜາມ. ແມ່ນຈະຕ່າງກັນຕາມສະພາບແທ້ ແຕ່ກໍຢູ່ຊິດຊິດຮ່ວມກັນ ໃນປະສົບການຊີວິດ ໂດຍຕ່າງຝ່າຍພຶ່ງພາກັນ—ເພື່ອໃຫ້ແຈ້ງໃນການແຍກຄວາມຮູ້ລະຫວ່າງເຄື່ອງມືຮັບຮູ້ທີ່ປ່ຽນແປງ ແລະ ຕົນຜູ້ເປັນພະຍານ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches viveka: buddhi (the changing instrument of understanding) and the kṣetrajña (the witnessing knower) are distinct in nature, yet appear conjoined in embodied life. One should not confuse the self with the operations of intellect, even though experience presents them as mutually connected.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vyāsa explains the relation between inner faculties and the self using a concrete metaphor (reed-fibre and muñja stalk), guiding the listener toward a clearer grasp of the self as separate from, yet associated with, the cognitive apparatus.